Ba Truyện ngắn Mai Thảo

Nguyễn Thị Phương Trâm chuyển ngữ

[1] The Old Professor | Mai Thảo

It poured the day he saw the old professor. The dike ran along the right bank of Sông Đáy between Ba Thá and Vân Đình. A turbid and muddy trail. Human traffic going with and against each other. A struggle condensed into a fleeting moment of bashfulness, shame and brimming joy along with images of a cold and unending long trek, pounding and drowning in the bleary white dusty rain the time they had bumped into each other. Far away were remnants of crumbling hamlets.

Teacher and student held onto each other's hand, and the rain continued to pour – together they ran for cover under a tree. The years rolled along past us as we dived head first into life, now fully grown, next to his teacher he is a head taller. The shrinkage of age makes his teacher appear even smaller. But between them nothing has changed. As always the teacher is both more firm and more confident compared to his student. The exemplary attitude and protection inside the classroom that he as a student received day after day.

“Sir, where are you staying now?”
“Ba Thá”
“You still teach”.

The professor smiled kindly:

“Yes, I still teach but yesterday afternoon the school was bombed. I’m heading for Ty now to make an official report. Ty is a district down from Vân Đình. I’ve lost everything, except for what is here.”

What is here: a sack, a couple of sets of brown clothes and a bamboo stick.

He looks at the small, meaningless career, the last remaining belongings of a moral life, and thought of two images: a humble and meagre ascetic of a certain era imparting beautiful thoughts to humanity in asceticism, and the image of a rain drenching windy path, the afternoon setting upon a large inter-region, the old teacher walking alone on that road, the simplicity of a noble profession is the heavy burden on his silvery hair in the dark stormy night.

The rain continued to pour. The student and teacher gravitated towards each other. Nodding, the old professor looks at his student:

“You gentlemen have changed a lot. All grown up. But it does not matter where I am, you still recognise me, and I, all of you. You still have exactly the same absent-minded look when you sat in my class looking out the classroom window during those summers in the middle of the day”.

His reply:

“Yes, I remember the way I used to be in class. That has not changed”.

The professor’s low warm voice discernible through the consistent clatter of the pouring rain:

“No, nothing has changed”.

The professor’s deep set eyes follows the long path through the rain to the end, further than the end of the road:

“War changes the path we take on the road. Everything becomes bitter, harder than before. The earthly mounds. Pits and tunnels. Broken bridges. And the storms, there seem to be more of them”.

The professor sigh:

“We are the old ways learning how to walk on a new path”.

Before he turn to look at his student:

“And you, what are you doing now?”
“Buôn sir”
“Buôn?”
“I left school after Cách Mạng Tháng Tám. The stuff I want to smuggle is going up the river around Rót Rét. I will meet up with them at Bương Cấn and tonight once the rain ease I will head for Phú Thọ”.

The professor said two words quietly “I see” and that was that. His professor is by nature a quiet man. The rain poured over our heads. In front of them is the angry red and murky water of Sông Đáy. Unreachable is the other side of the bank. Taking a few steps back, standing behind his teacher, his eyes focused more intently on the strands of grey hair stirred by the wind on the familiar grave focused features of a face he had seen a past long gone standing against the black background of a chalkboard. The smooth and lukewarm memories and images of a time in a classroom came rushing back frame by frame on the small patch of the thoroughfare at the side of the road. Bunches of summer flowers in a brilliant red perched on the window sill, and as each cluster of flowers bloomed came the rushing was a peek of a new dream, the light tempo of a time when the spirit was swept away to wild unexplored places far and beyond. Over new horizons were the fragile quiver of butterfly wings. Lucid panes of glass. Low warm sound of our lessons pacing steadfast between the classroom’s chairs lined up in neat rows. Deep set hem topped with a white hat. Blocks of bricks worn out at the edges by the rain formed the steps up into each classroom. Bygone architecture of a school built on the rubble of an old citadel weaves through the rows of trees and scattered ponds. A city under the long howl of a ferry tailed by a trail of smoke that lingered in the sky. The first idea conjured, the air of an imaginary journey. Flickering images of a path lost in the sunlight of an impending summer.

He remembered the opening day the old teacher turned up after one transfer after the other. It also poured that particular morning. The sound of shoes approaching along the corridor. The professor stepped into the classroom and paused for a second, said: “Good morning gentlemen”, as he headed straight for the raised lectern. The first hour was reserved for getting to know each other. The professor shared a private joy, he was happy about the transfer to a school in town after the ten years he had spent in the jungle.

He said: “The last school was right by the border of Vietnam and China, my students were half Kinh and half from a collective of small indigenous groups. Up there in the jungle, the nights are long and in the morning each time I opened the classroom door, the classroom would be filled with thick fog. The jungle surrounding it was thick with trees and more trees, the trees went on and on as though there was no end. On the school yard you can find paw prints of ferocious creatures and wild animals. And when it was cold it was extremely cold. The students’ hands and feet were cold and their faces were pale and blue because it was so cold. The doors and windows must be shut tightly so our body heat could circulate before we could even do anything”.

The images of a classroom at the border materialized through the low warm tone that was distinctively unique to the old professor. The way he tells his story, the way he phrases each sentence was also different. And immediately, amongst the forty five students listening, from a seat at the back of the classroom he looked up, instantly found fondness and respect for his new teacher. A kind of fondness that was new to him. It was like a new discovery, a phenomenon, a change.

The life of a student, going up a class each year, there’s a new teacher, but amongst those teachers, often once after closing the door finally to that class, tucked away separately as life goes on, comes back immediately vividly in the memory of a student that particular teacher. Why? Perhaps it's a certain feature of their face, voice, edged deeper in the past. Perhaps because it's tied up to something, may it be abstract or pictorial, the emotional attachment surpasses the norm, denoting richer, more meaning.

He came first on his first essay in class. An odd occurrence. He got his paperback three days later, when his name was called, by the compliments and smile he was asked to please read the best paragraph out loud, standing up, his hand shook as he held onto the piece of paper and those minutes were the rosiest highlight in the history of the years he spent in school where beyond that point into the past were mostly mediocrity and darkness.

He was lazy and careless. Always last no matter what subject. A complete change. For the rest of his life he will never forget the complete change in the brooding student who sat at the back of the class during that history lesson, the awkwardness of having to standing up for the first time, the anxiousness and excitement of reading and sharing his first success with the full attention and admiration of the whole class. That feeling stayed with him as he sat down.

The class could not find any reason for this sudden change. He himself could not understand. He wrote that essay for one person to read, it specifically express the sincere and fine emotions reserved for a teacher who describe a school at the border as “paw prints of ferocious creatures and wild animals” and “in the morning each time I opened the classroom door, the classroom would be filled with thick fog”.

*

The rain continued to come down heavily.

The afternoon had turned up on the other side of the river bank. The sky is low and grey. The boat full of goods heading up the river around Rót Rét where the water was a bit rough in the cold and wet is the highlight of a small and warm memory compare to the confiding fact that the teacher had loss his school, not knowing where he will end up in this rain this wind.

They both nod their head in deep thought. The professor said:

“You just said you’re in the middle of smuggling something?”
“Yes sir”.
“You gentlemen have so many professions. Each person on their own path. The end of last month I saw a student. I can't remember which year I had taught him reclaiming land on a plantation in Nho Quan. A filthy area where the water is poisoned, very bad for your health. He was pale and weak, he did not look well. Travelling back and forth on a boat, would perhaps be a much better idea”.
“The last couple of years, since the day I left school there were not enough opportunities for me to move around, unlike now. But smuggling is not a suitable direction. Sometimes I feel like what I’m doing is all for nothing”.

The professor reply:

“I understand. But more than often we would find ourselves doing what is in reach where we do not have a choice but accept. Your generation is full of men who are not in the right position, not sure which path to take. It’s painful being your age. As for us there’s no point talking about it. Often it is so hard, I would still find myself quietly thanking heaven for letting me hold that ruler and lecture. What else can I do if it’s not teaching?

The professor laughed softly:

“It’s a habit of the job: Seeing you gentleman all I want to do is ask what you want to do with your life. If you don’t like smuggling, what do you want to do?”
“Once during a discussion, you were joking about me becoming a writer, I still have that laughable dream of becoming a writer”.
“Oh! I can’t remember, but if it was something I said then it wouldn’t have been a joke. That’s right, Vietnamese literature in those days was a subject you loved the most”.

The professor’s voice grew more earnest:

“Keep at it. You’ll never know one day I might find myself reading something written by one of my students and that student is you. The biggest consolidation to a teacher is their student who could take a path that had taken shape in the classroom”.

The rain easing suddenly, the loud clatter of pouring rain stopped. The other side of the river, the bank materialises slowly from behind the thick curtains of rain. But the horizon remained low and laden with water vapours. The heavy downpour stopped in time to prepare for another downpour.

The two of them left the cover of the tree. The professor look up at the sky:

“It should be fine now. I better head for Ty before it’s too late”.

The professor turn around, places a frail hand on his old student’s shoulder:

“It has been a while since I’ve seen any of you gentlemen. Thank you for thinking of me. You gentlemen are now wise adults, via your experience growing up, I don’t have any advice left to give you. Stay safe”.

An emotional goodbye.

“I wish I had more time with you professor. I’ll follow the boat and in around half a month I will be back around here again. May I please have the address of your new address so I can get another chance to see you”.

The professor cast the idea aside:

“I, myself, do not know where I’m going. Further in there’s a new school in the mountain or I might stop teaching altogether. It will be hard for us to meet again, you still remember now and then that is enough no need to feel bad about not visiting me”.

The professor left, carrying the sack on his thin shoulders, supported by the bamboo stick deep in the muddy water, he ran after his teacher:

“Buôn, I do okay. Honestly I’m not trying to repay you in any way, but can I help you in any way at all professor?”
The professor shook his head smiling:
“I live alone, I do not need anything. Thank you son. You should go back”.

He stood there frozen in the middle of the dike straining his neck trying to follow the figure from a bygone era disappear into the rain. The sack, bamboo stick, the strands of grey hair grew smaller and smaller like forever. Then those smallest distinguishable features too fade away into a curtain of rain.

That was the last time he saw his teacher. Selling the last boat of goods, he went straight back to Vân Đình. Found out that Ty Học was actually there, they told his professor that most of the schools have been destroyed, it will a while before there will be any new school and the professor left after that not leaving an address behind.

*

Eighteen years later.

Writing, I fulfilled that childhood dream. Amongst the hidden reasons that pushed me, I noted the professor’s advice to keep trying everyday on that muddy dike.

The decisions that can change a person’s life often are the small reasons. Here perhaps because it was the advice from a person I respect.

I never saw the professor again from that day on. But the memory of that class, how moving it was to stand in the middle of the class reading the essay to the whole class – the thought of it again – takes me back still, to the time when I was a student. Encompassing a capacious classroom, a private world of its own. Clusters of royal poinciana, bright translucent glass panes, the tip of a white hat, blinding summer days. The first sentence, a clumsy, baffling composition. On top of all of that was the reserved quiet face of the professor looking down like a source of calm.

Now each time my fingers hovered over the page of a draft, flustered because of a word, an idea too difficult to portray, I could then again see flashes of the scribbled rubbed out sentences of the draft of an old essay. Then appeared would be the images of the old professor. I want to see again, to say, at least once, to the professor:

“Professor, you were the biggest inspiration for the pages I now write”.

But the sentences I write now will never come to know those inky grading red lines. The last encounter. The road seems to never end in the white rain. Age is a heavy number piled on top of a life beyond dusk. My intuition tells me that that low warm voice has now faded into silence. The bamboo walking stick is no longer in those fragile hands, fallen, lost somewhere, out there.

Người thầy học cũ

Y gặp lại người thầy học cũ một ngày mưa lớn. Con đê chạy dọc hữu ngạn sông Đáy chỗ đó là giữa quãng Ba Thá, Vân Đình. Đường lầy. Kẻ đi ngược, người về xuôi. Cuộc kháng chiến gian khổ thu lại trong giây phút gặp gỡ bất thình lình một nỗi tủi mừng rưng rưng và cái hình ảnh buốt lạnh của con đường dài thẳm, trùng điệp hầm hố dưới mưa bụi trắng xóa. Xa xa dấu vết những làng xóm tiêu hủy còn lại.

Hai thầy trò nắm chặt tay nhau, mưa vẫn đổ lớn – cùng chạy đến trú dưới một gốc cây. Nhiều năm tháng qua đi từ ngày bỏ trường lăn mình vào cuộc đời, bây giờ Y đã lớn, đứng cạnh thầy cao hơn thầy hẳn một cái đầu. Thầy thì tuổi già đã làm cho thân hình nhỏ lại. Nhưng giữa hai người vẫn không có sự thay đổi. Người thầy vẫn vững chãi và tự tin hơn. Thái độ gương mẫu và che chở bên trong cửa lớp ngày nào Y vẫn nhận được.

“Thầy ở đâu xuống?”
“Tôi ở Ba Thá xuống”.
“Thầy vẫn dạy học”.

Người thầy học cười hiền lành:

“Phải, tôi vẫn dạy học nhưng trường làng vừa bị bom đốt cháy chiều hôm qua. Hôm nay tôi phải về Ty báo cáo. Ty ở dưới Vân Đình. Tôi mất hết, chỉ chạy được những cái này.

Những cái này: một cái bị cói, mấy bộ quần áo nâu và một cái gậy trúc.

Y nhìn cái cơ nghiệp nhỏ nhoi vô nghĩa, những đồ tùy thân cuối cùng còn sót lại của một cuộc đời đạo đức và liên tưởng tới hai hình ảnh: vị chân tu của một thời đại nào đi truyền bá trong khổ hạnh những tư tưởng đẹp cho nhân loại và hình ảnh một con đường mưa bay, buổi chiều xuống trên liên khu rộng lớn, người thầy học cũ lại một mình bước đi trên con đường đó mang trên mớ tóc bạc cái nghề đạm bạc cao quý, mang nặng nó trong đêm tối và mưa bão.

Mưa vẫn đổ lớn. Hai thầy trò đứng sát vào nhau hơn. Thầy nhìn trò, gật đầu:

“Các anh đổi thay nhiều lắm. Trưởng thành cả rồi. Nhưng mà ở đâu và bao giờ các anh vẫn nhận ra tôi, tôi vẫn nhận ra các anh. Anh thì vẫn còn nguyên vẹn cái nhìn lơ đãng ra ngoài cửa lớp những buổi trưa mùa hạ”.
Y trả lời:
“Vâng, con vẫn thế. Con vẫn nhớ con như thế”.

Giọng thầy trầm trầm trong tiếng mưa đổ rào rào:

“Chúng ta vẫn thế”.

Đôi mắt sâu của thầy nhìn xuôi theo con đường dài, qua màn mưa về tận cuối đường, xa hơn cái xa của cuối đường:

“Chiến tranh đổi thay hình thể những ngả đường trên đó chúng ta đi. Tất cả trở nên khó khăn cực nhọc và chua xót hơn cũ. Những ụ đất. Những hầm hố. Những chiếc cầu đổ. Hình như mưa bão cũng nhiều hơn”.

Và thầy thở dài:

“Chúng ta là những con người cũ đang tập đi trên những con đường mới”.

Rồi thầy quay lại hỏi:

“Còn anh, bây giờ anh làm gì?”
“Thưa thầy con đi buôn”.
“Đi buôn?”
“Con bỏ học từ sau Cách mạng tháng Tám. Thuyền hàng của con chắc bây giờ đang ngược dòng đi lên ở giữa khoảng Rót Rét. Con sẽ đón thuyền ở vùng Bương Cấn và nếu đêm nay ngớt mưa sẽ đi thẳng tới Phú Thọ”.

Người thầy “Thế à” một tiếng nhỏ rồi không nói gì nữa. Tính thầy vẫn ít nói. Mưa ào ào trên đầu. Trước mắt họ dòng sông Đáy đục đỏ chảy đi hung dữ. Bãi xa mịt mùng bên kia. Người học trò đứng lùi lại phía sau và nhìn thấy sát tầm mắt, những sợi tóc bạc gió thổi lay tạt trên khuôn mặt mà trông nghiêng vẫn đựng đầy cái vẻ trầm lặng cũ, những ngày xưa nhìn xuống Y trên một nền bảng đen. Những kỷ niệm những hình ảnh của một lớp học vừa trở về lướt thướt và buốt lạnh trên khoảng đường này. Những chùm hoa mùa hạ đỏ chói chang trên góc cửa sổ, sự hé mở của những giấc mộng ban đầu nở từ những chùm hoa rực rỡ ấy, nhịp bồng bềnh đẩy đưa của tâm hồn chạy đến những chân trời những thế giới hoang vu. Cánh bướm mỏng của niềm rung động mới. Những tấm kính sáng trong. Tiếng giảng bài trầm trầm đi giữa hàng ghế. Tà áo thâm và cái đỉnh mũ trắng. Những bực gạch mưa làm mòn cạnh đi lên từng cửa lớp. Lối kiến trúc cổ kính của một mái trường xây cất trên nếp thành đổ nát cũ lượn vòng giữa những hàng cây và những ao đầm. Thành phố ở dưới với tiếng hú dài của một tiếng còi tàu kéo theo những vệt khói còn treo lâu trên nền trời. Ý niệm thứ nhất về không gian trong chuyến đi tưởng tượng. Vụ hè sắp tới thấp thoáng hình ảnh con đường mất hút dưới nắng.

*

Y nhớ thầy đã về sau một buổi tựu trường có nhiều thuyên chuyển. Cũng một buổi sáng mưa lớn. Có tiếng giày từ ngoài hành lang đi tới. Thầy vào, đứng lại một giây nhìn mọi người, nói: “Chào các anh”, đoạn đi thẳng lên bục cao. Giờ học thứ nhất được dành cho sự làm quen nhau. Người thầy bày tỏ nỗi vui riêng sau mười mấy năm ở rừng được đổi về một trường thành phố.

Thầy nói: “Trường cũ ở sát biên giới Hoa – Việt, học trò nửa Kinh nửa thiểu số. Trên ấy đêm rừng dài và buổi sáng nào cũng dầy đặc sương trong lớp học vừa mở cửa. Rừng thì trùng điệp ở chung quanh. Sân trường đôi khi còn in những dấu chân thú dữ. Và rét thì rét ghê rét gớm. Các học trò chân tay cũng cóng buốt và mặt mũi xám tái lại. Phải đóng kín cửa cho hơi nóng truyền đi một lúc sau mới làm việc được”.

Hình ảnh của một lớp học biên giới được gợi lên bằng giọng nói đặc biệt trầm trầm. Cái lối kể chuyện của thầy cũng khác. Và ngay lập tức, trong số bốn mươi lăm học trò chăm chú lắng nghe, từ một chỗ ngồi tận đáy lớp nhìn lên, Y cảm thấy mến yêu ngay người thầy học mới. Một nỗi mến yêu đặc biệt chưa từng có. Tưởng như một khám phá, một đổi thay lớn.

Trong một cuộc đời học trò, từng năm học đi lên, mỗi năm lại gặp một người thầy, nhưng trong tất cả những người thầy đó, thường vẫn chỉ có một người mà về sau lúc đã giã từ cửa lớp, ở mãi chỗ sâu xa cách biệt trong cuộc đời, mỗi lần nhớ lại là người học trò lại nhớ trước nhớ ngay đến người thầy ấy. Tại sao? Có thể vì một nét mặt, một giọng nói, được khắc sâu hơn vào dĩ vãng. Có thể vì một sự bắt buộc nào đó, trừu tượng và siêu hình, khiến cho tương quan tình cảm vượt khỏi mức bình thường, chứa đựng một ý nghĩa rộng lớn hơn.

Bài luận đầu tiên của Y được nhiều điểm nhất lớp. Một sự lạ. Ba hôm sau khi thầy trả bài, gọi đến tên, ngợi khen và mỉm cười bảo Y hãy đọc cho cả lớp nghe một đoạn văn hay, Y đứng dậy, tờ giấy trên tay run run và giây phút đó đã là cả một dấu son rực rỡ trong cái lịch sử học trò của Y từ trước đến nay vốn rất tầm thường tăm tối.

Y lười và lơ đãng. Trên tất cả các môn học, điểm số bao giờ cũng ở dưới cùng. Một sự đội sổ toàn diện. Suốt đời Y nhớ mãi cái giờ học lịch sử ấy của một tên học trò đội sổ ngồi tối tăm ở cuối lớp, lần đầu đứng lên ngượng nghịu, hồi hộp đọc cho cả một lớp im sững thán phục cái thành công thứ nhất của đời mình. Ngồi xuống còn cảm động.

Cả lớp không tìm hiểu được nguyên nhân sự đổi thay đột ngột này. Chính Y cũng không hiểu. Y đã viết bài luận ấy cho một người xem, nó là cái biểu tỏ cụ thể của một tình cảm chân thật và tốt đẹp gửi đến cho một người thầy đã tả được một cái trường học biên giới bằng “những dấu chân thú dữ” và “sương trắng dầy đặc cửa lớp buổi sớm”.

*

Mưa vẫn đổ lớn.

Buổi chiều như đã muốn đến từ bãi sông bên kia. Trời thấp và xám. Con thuyền đầy hàng ngược dòng ở giữa khoảng Rót Rét bồng bềnh trong ướt lạnh còn là điểm vui ấm bé nhỏ so với tâm sự của người thầy mất trường, không biết sẽ về một nơi nào trong mưa bay.

Hai người cùng cúi đầu suy nghĩ. Thầy nói:

“Anh vừa nói hiện anh đi buôn đấy nhỉ?”
“Dạ”.
“Các anh làm thật nhiều nghề. Mỗi người một đường. Cuối tháng trước tôi có gặp một anh không rõ đã học tôi năm nào, làm khẩn hoang ở một đồn điền Nho Quan. Vùng ấy lam chướng, nước độc, rất có hại cho sức khỏe. Trông anh ta xanh yếu đáng ngại. Cứ như anh đi đây đi đó trên một con thuyền, có lẽ lại hay hơn”.
“Kể thì mấy năm nay, từ ngày ra trường con chưa từng có dịp được đi nhiều, thấy nhiều như bây giờ. Nhưng nghề buôn không phải là một chí hướng thích hợp. Nhiều lúc con vẫn cảm thấy đang làm một việc vô ích”.

Người thầy đáp:

“Tôi biết. Nhưng chúng ta bây giờ thường vẫn phải làm ngay cái việc nhìn thấy trong tầm tay với mà không có quyền từ chối, lựa chọn. Thế hệ các anh biết bao nhiêu người hiện đang đứng lạc vị trí, băn khoăn tìm đường. Ở tuổi các anh thật đau đớn. Chúng tôi thì không nói làm gì. Nhiều lúc cực nhọc vất vả, tôi vẫn thầm cảm ơn trời còn cho mình được cầm cái thước kẻ giảng bài. Tôi làm gì khác được nếu thôi dạy học?”

Thầy cười khẽ:

“Thói quen của nghề nghiệp đấy: Thấy các anh là hỏi về dự định vào đời. Không thích đi buôn, anh muốn làm gì?”
“Có một lần trong giờ luận, thầy nói đùa con có thể trở thành nhà văn, con vẫn ao ước thực hiện được câu nói đùa ấy”.
“Thế ư! Tôi không nhớ nữa, nhưng nếu có nói thì nói thực đâu phải đùa. Phải rồi, Việt văn là môn học xưa kia anh ham thích nhất”.

Giọng thầy trở nên ân cần:

“Cố gắng đi. Biết đâu chẳng một ngày tôi được đọc văn của một người học trò cũ là anh. Niềm an ủi lớn nhất của một người thầy vẫn là được thấy người học trò cũ của mình đi vào tương lai trên lối đi đã được phác định từ trong cửa lớp”.

Mưa bỗng ngớt đi, tiếng đổ ào ạt dừng lại. Mé sông bên kia, bờ bãi mịt mùng ban nãy nổi lên dần dần. Nhưng vòm trời thì vẫn thấp nặng và nghi ngút hơi nước. Trận mưa lớn vừa ngớt chỉ để sửa soạn cho một trận mưa lớn khác sắp đổ xuống.

Hai người ra khỏi gốc cây. Người thầy nhìn lên trời:

“Đã có thể đi được rồi. Tôi phải đi xuống Ty bây giờ cho kịp”.

Thầy quay lại, cánh tay gầy yếu đặt lên vai người học trò cũ:

“Lâu lắm mới gặp nhau tôi cám ơn các anh còn nhớ đến tôi. Các anh bây giờ đã khôn lớn cả, đã tự trưởng thành trong những kinh nghiệm, tôi cũng không có điều gì phải khuyên bảo nữa. Thôi anh ở lại”.

Giây phút giã từ này thật là cảm động.

“Con ân hận không được gặp thầy lâu. Con theo thuyền độ nửa tháng bán hàng xong rồi sẽ trở lại vùng này. Xin thầy địa chỉ để con được lại thăm trường mới”.

Người thầy gạt đi:

“Chính tôi hiện giờ cũng không biết rồi sẽ được thuyên chuyển đi đâu. Liên khu trong, một trường mới mở trong núi hay là nghỉ dạy vĩnh viễn không chừng. Chắc khó gặp lại, anh còn nhớ đến tôi là đủ và đừng băn khoăn về vấn đề tìm thăm tôi”.

Người thầy bước đi, cái bị cói nằm trên bờ vai gầy, gậy trúc chống xuống đường lầy. Y chạy theo thầy:

“Con đi buôn cũng không đến nỗi túng thiếu lắm. Thật tình không dám nghĩ đến chuyện trả ơn, nhưng con có giúp thầy được điều gì không?”

Người thầy lắc đầu mỉm cười:

“Tôi một thân một mình cũng không cần gì. Cám ơn anh. Thôi anh trở lại”.

Y đứng sững giữa con đê nhìn theo bóng dáng cổ kính của người thầy. Cái bị cói, cái gậy trúc, những sợi tóc bạc cứ nhỏ dần mãi. Rồi những cái điểm bé nhỏ ấy nhòa đi sau màn mưa.

Y gặp lại người thầy học cũ của Y lần ấy là lần cuối cùng. Bán xong chuyến hàng, Y lên bộ về thẳng Vân Đình. Hỏi thăm Ty Học chính ở đó, Y được biết người ta đã nói với thầy là các trường bị phá hủy gần hết, phải đợi một thời gian để lập trường mới và người thầy đã bỏ đi không để lại địa chỉ.

*

Đến nay đã mười tám năm.

Viết văn, tôi thực hiện được cái ước vọng duy nhất của thuở nhỏ. Trong số những nguyên nhân thầm kín thúc đẩy tôi, tôi ghi nhận lời thầy khuyên nhủ cố gắng ngày nào trên quãng đường lầy.

Sự đổi thay quyết định một đời người thường vì những nguyên nhân nhỏ. Ở đây có thể vì lời khuyên của một người tôi kính yêu.

Từ đó tôi không gặp lại thầy, cũng không trở lại một cửa lớp nào nữa. Nhưng kỷ niệm còn giữ được của buổi học ấy, nỗi cảm động đứng giữa hàng ghế đọc bài luận ấy cho cả lớp nghe – nhớ lại – vẫn đưa tôi trở về được với cái thế giới học trò. Nó nằm trong chu vi một lớp học, nhưng rộng và riêng biệt đúng như một thế giới. Chùm hoa phượng, những phiến kính sáng trong, cái đỉnh mũ trắng, những ngày hè chói nắng. Câu văn đầu tay vụng dại, bỡ ngỡ. Trên tất cả, khuôn mặt trầm lặng của thầy ngó xuống như một nỗi bình yên.

Bây giờ đôi khi ngừng tay trên một trang bản thảo, lúng túng trước một danh từ, một ý tưởng diễn đạt khó khăn, tôi lại thấy những hàng chữ dập dập xóa xóa trước mắt bỗng phảng phất giống với trang giấy nháp của bài luận cũ. Hình ảnh người thầy lúc đó lại hiện lên. Tôi muốn được gặp lại, để nói, ít nhất cũng một lần, với thầy:

“Những trang giấy này có được một phần lớn nhờ thầy”.

Nhưng mà những dòng chữ tôi viết bây giờ chắc không bao giờ được biết tới những dòng mực đỏ phê điểm ấy nữa. Buổi gặp mặt cuối cùng. Con đường xa hút dưới mưa trắng. Số tuổi chất nặng lên cuộc đời đã xế chiều. Giọng nói trầm trầm ấy đã chìm lặng, tôi linh cảm như vậy. Cái gậy trúc ấy chắc đã rời khỏi cánh tay gầy yếu, rơi xuống một nơi nào đó, ở ngoài kia.

 [2] The madman at the bottom of the slope on Tam Đảo | Mai Thảo  

Just like that, one bright morning in Saigon, the crazy news my family had been anxiously waiting for the last ten years came flying from the other side of the 17th parallel. My maternal grandmother, the last member of the Nguyễn family left behind in the North, passed away.

Bad news condensed in a couple of unreal lines in a telegram, the specifics like date time or place where the unreachable death thousands and thousands of miles away took place were scarcely mentioned, but I, I knew where my grandmother laid down her life, wise kind eyes witnessed a lifetime of tears came to a close under which sky, which patch of earth had she chosen as her last place of resting, for the keepsake of her withered bones in her old age, all alone.

The small acre field lies at the foot of a grassless hill. The clay soil was eerily red like blood. The shade of a huge tree in the field right by a pebble and grassy path surrounded by nature, and above them were cumulus clouds, firmament of white fluffy cotton balls, clouds with flat bottoms that looked like cauliflowers floating on one side and on the other was a dense green thicket sandwiched between the two slopes of Tam Đảo.

The white waterfall poured from the top of the mountain and from afar looked like a silvery cotton thread. Rising was the echo of a horse galloping from the end of an overgrown path in the afternoon sunlight. Escaped from distant villages were the odd sound of rice being pounded in a mortar and pestle three moons after the harvest. Returned from the Northern highlands of Vietnam was the sombre dark air of the trees and mountains. Carried with it in the wind from the low plains were the warm smell of paddy seedlings. They carried her coffin out from an old moss covered house, a thousand miles away and I could still picture it, the funeral procession stretched out on a path through a sea of grass swaying in the wind, the coffin embossed across the horizon of Tam Đảo, and it was lowered in the ground in the middle of that acreage of land, not any plot of soil or cemetery. Because my grandmother, stayed, refused to cross the demilitarized zone so she could be buried next to her unfortunate son, my mother’s older brother, uncle Cả Đoàn. My uncle Cả was buried in that plot of land, a few hours after he died, his body riddled with holes. Exactly 17 bullets from an automatic rifle.

*

It happened fifteen years ago. The tragedy of my mad uncle began long before that, when I was small and there was much I did not understand. I’m writing this story. Because of the mystery of my uncle’s bizarre death.

I will never forget the trips to my mother’s family home, the rickety old truck’s noisy exhaust rattling from the dark rippling water edges of the small church village by the sea lazily moving along the roads through the province lined with infinite blue gravel. Climbing hills after hills before it hits the ferry dock. In the bleak light of the Northern winter, the old vehicle patiently swallowed one white mile at a time, as it left the fishing villages behind, headed deeper and deeper into the ruggedness of the mountain and jungle. Tam Đảo mountain appeared slowly through the afternoon mist, the tip of the mountain was a blur sank into a layer of grey clouds thinned out as though a chiffon sash was wrapped around a it. The overwhelmed joy and excitement of the jungle in the wind came falling down as the truck slipped into the flickering lights of the streets in Vĩnh Yên. The toll truck dropped my mother and I at a house at the far end of the provincial capital.

The day before my father would send a telegram. And we would find my grandmother sitting on the front steps of the house, waiting for us. She would have on the usual headscarf, and a cropped quilted jacket. Older by the year, but all the joy in the world was lit up in her eyes, they sparkled as I jumped out of the truck, and my mother’s worried face as she watched me dragged my grandmother into the house. During our meals, I would be on my grandmother’s lap, demanding this and then that. My grandmother made the best chè and mứt dừa. My grandmother’s chè was thick and rich, the colour of honey, the ginger fragrant with the slightest hint of heat through the nutty scent of sticky rice. Honey coconut from Vĩnh Yên was famous in the North, my grandmother would turn it into soft chewy, translucent, deep red, fruit candy with a soft bite kept in a large glass jar. The days I spent with my grandmother my stomach was always stuffed. My lips, the corner of my mouth was always sticky with honey and coloured candy. The kind of happiness that will never be completely described by pen and paper. Waking up after a long sleep after an exhausting long journey, running to the front of the house first thing in the morning, used to the images of sand and waves in the bewildering eyes of a child full of wonder the child in me stared at the looming peak of Mount Tam Đảo in the midland morning, the imposing mountain stood there, looming before us like some mythical, divine manifestation, with an entire strange, secret world hidden on the other side.

*

It was on one of those trips to Vĩnh Yên to see my maternal grandparents that I became aware of my mother’s older brother, uncle Cả Đoàn. The first time I saw him, stunned, I stood frozen as the blood drained from my face, I was terrified. Dancing around a rock pool in the backyard, the rhythmic clunking setting the tempo for the chant of a song oddly out of place came from a room right next to the kitchen stopped me midway through a jump, my curiosity drew towards it.

Through the slightly ajared door, I saw a man. His unkempt hair and beard made him look like a wild animal. Loinclothed, and over his shoulders like a cape was a burlap bag, he sat on the filthy floor in a room without anything except for a low raised wood deck. Both of his legs were securely chained. The chains wrapped over and over again around his ankles, the end of the chain was securely fastened to a wooden stake buried at an angle in the ground.

The shocking images of the barely clothed man in chains gave me goosebumps, I held my breath, surprised as my heart thumped aloud inside my ribcage. The man was unaware of my presence. He continued to sit there with his eyes tightly shut, with a small stick in each hand banging on the lid of a sealed can of cow’s milk powder, his lips constantly moving as though he was a shaman chanting an incantation.

He continued to chant with his eyes closed as his hands continued to tap on the lid of the empty milk can for quite a while, body and spirit completely immersed in a world somewhere in his mind. Unblinking, my eyes were round and wide as I continued to stare at the unexplained sight. The chained chanting naked man was unknown to me. Why was he in my grandmother’s house? Why was he chained like that? My grandfather, my grandmother, my mother, not one of them had ever said a word to me about him, about his presence in this house, not even once.

Sudden sound of movement, snapped him out of his trance. He opened his eyes, stopped tapping on the lid of the can. Seeing me standing there, he opened his eyes wider as he pointed a stick at my face, grinned widely baring his scary white teeth. All I could manage was a yelp before I turned around and ran, heading for the main house.

I can still remember the regret and sadness in their eyes, as my grandmother and mother exchanged a look, as I breathlessly told them about the man I saw in the room next to the kitchen at the back of the house.

I pulled at my grandmother’s sleeve, insisted:

“Grandma, who is that in the kitchen?”

My mother looked at me angrily snapped:

“It’s nothing a child should worry about. You are never to go back there again, understand?”

Seeing the tears in my eyes, my grandmother pulled me into her arms, pushed aside the stray hair in my eyes. She said, the words came from the back of her throat swollen with tears:

“He’s a child, it’s not his fault he can’t understand! Child, that was uncle Cả Đoàn! But you should listen to your mother, you are to never wander down there where uncle Cả is again understand!”
“Why is that grandma?”

My grandmother hesitated:

“Because he is mad”.

It was years later, when I was older and could better understand, my mother told me about uncle Cả Đoàn. He was my grandparents oldest child and only son. According to my mother, he was smart and very kind. He was sent to Hanoi to study by my grandparents, after attaining his elementary school diploma, uncle Cả stayed in Hà Nội, he was a secretary for a large merchant there, and would now and then come home to Vĩnh Yên to see my grandparents, to help my grandfather with the books and inventory usually at the end of the harvest. My grandfather’s estate was estimated to be several dozen acres of farmland in the areas around town, scattered in the valleys and foothills in front of Tam Đảo mountain. Access to the midland was governed by the nature of mountainous slopes, rise and fall down and up one valley after the other, with no access to motorized vehicles, hence, my visits to my grandfather’s fields were on horseback. My grandfather had a chestnut mare, when we were not riding it, it was left to roam and munch on grass on a small hill at the back of the house.

That year – that unfortunate year – uncle Cả returned home from Hà Nội and my grandfather was very ill. Each morning my uncle would ride their chestnut mare to survey the fields for his father. That morning, As usual, he rode his horse at a gallop from the house to check on the half-harvested rice fields in the valley.

On site, my uncle would fasten the horse to a tree in the shade to munch on grass, before rushing into the field to chat and joke with the harvesters. The unplanned misfortune was that the particular acreage he visited that day was right next to another land owner, he was also on horseback there to check on the harvest on his land and he had also secured his horse on the same tree. It wasn’t long before there was the sound of snorts and squeals. Stamping horse hooves. The horses kicked each other, trying to assert dominance. Maybe my uncle was unaware of how extremely dangerous it was when horses kick each other like that, or that he was worried that my grandfather’s horse might get hurt – no one will ever know – the only thing we do know was that he did not had a second thought other than trying to pull my grandfather’s horse away from the other horse, and he was kicked instantly by it in the lower part of his stomach, My uncle screamed in pain just before he fell over, and blacked out.

When the harvesters carried my uncle home, they all thought he was kicked to death by my grandfather’s mare. Feeling his chest, there was a faint heartbeat, but my uncle was unconscious and they couldn’t wake him. My grandmother was frantic, screaming and crying. They did everything they could but he refused to wake up. Until one of the neighbours told my grandmother about the bile from a bear. The bile from a bear was supposed to be a strong stimulant. It was barely fifteen minutes and there was movement, my uncle opened his eyes.

The only problem was that, because of a mother’s love for her child, my grandmother poured too much of the bear’s bile into her son’s mouth. After the accident, he was back to normal, healthy and strong. But a year later, the bile from the bear began to affect both his mind and body: uncle Cả Đoàn went mad. My grandmother travelled all the way to Hà Nội to collect her mad child, took him back home to Vĩnh Yên, definitely not back to Vôi, the current mental institution in the North.

Sadness like a dark cloud descended on the warm and peaceful home, turned it into a tomb and it was hell. My grandfather killed the horse that betrayed its master, he spends his days on a corner of the low raised wood deck, not talking, his face solemn and sad, as though he was carrying centuries of transgressions and pain, and for the moment he had to bear the punishment of a mad son. Friends and family slowly avoided any kind of visit because of the presence of madness in their home. Though more true was how my grandfather’s doors were completely shut, he didn’t want to see anyone, inside the silent pain was the humiliation those who were alive held tightly in their heart, took it with them to their grave, something that could never be undone and erased.

The back house where there was a kitchen and storage for the harvest was no longer used – all his farming land were sold at a loss after the accident – turned into a tiny contained world for uncle Cả to live out his life with all his imaginary images played out in front of him. Where lucid awareness was condensed into the last breathless drops of light in the sky after a storm. The sickness did not get better, it went downhill until there was no way back and any effort was a waste of time.

The first few months, it seemed as though he had merely lost his memory. Uncle Cả would laugh before he would cry himself to sleep. My uncle slept day and night, his head propped up on one corner of the wall, curled up like a sick dog. After that, his symptoms slowly worsened. The sickly suffocating world where the man slipped away into oblivion as the animal took his place, the ferociousness of his anger destroyed everything around him. His grey hair grew out faster and longer, his beastly beard thick and wild. Saliva dried in white slicks on both corners of his mouth because of the constant drooling. His blood shot eyes wide opened. At night fall through the trees the villagers could hear the howls of a wild animal, as though the sound had reached the cliffs of mount Tam Đảo before coming back, carried with it in the wind the frightful sound of a wounded tiger from the depths of the fog swamped jungle.

One hot afternoon, during one of his rage, he shoved his way into the main house banging and smashing whatever was in front of him. Ripping the solid teak door from its hinges he slammed it on my grandfather’s head and the blood was everywhere. From that point on, against my grandmother’s wishes, my grandfather chained him. The mad are exceptionally strong. The chain was thick, and the stake pinning him down was hammered exceptionally deep into the earth and yet more than often my uncle had screamed, pulled the stake out, and ran naked into the street holding onto his chains. He screamed as he ran, always heading for mount Tam Đảo. It took a dozen strong men in the street to catch and subdue him.

The only person he left alone and was scared of was my grandmother. In the middle of his screaming and tantrums, all my grandmother had to do was to look at him with her eyes full of tears as she gently coax: “Cả, what are you doing son?” and he would immediately sit down slowly, look down at his hands as though he was a naughty child in big trouble. My grandmother’s love was the only thing that was able to shine a light into the darkness of his madness, a kind of rain that could nourish and wet barren soil, the state of her son’s mind, where flowers may bloom. But that love was a drug with limited effect, and short lived. The storeroom used for the harvest next to the kitchen became uncle Cả’s prison and hell for the rest of his life alone with his madness, a frightful world of a madman.

*

That day onward, after finding out about uncle Cả’s condition, my mother continued to yearly take me back to visit my grandmother. Scared, so I would spend my time around the vicinity of the main house, now and then I would play in the backyard to take a peek at uncle Cả from afar somewhere in the dark store room. Until the war broke out, and suddenly the road to visit my mother’s parents was completely cut. Two years passed by just like that, and there was sad news from mount Tam Đảo overcoming the endless miles of separation arrived at our home down by the sea: my grandfather had passed away. My mother passed out from crying, partly because of the loss of her father, but ten times more so because of how her aging mother will be left alone with all her sadness in the shadow of a looming mountain she can not reach.

I can still vividly remember that it was a particularly cold winter. After weighing up all the possibilities, my father agreed that my grandmother should from now on live with us, they had to find a way for my mother to travel to Vĩnh Yêm to collect my grandmother. The traffic disrupted by all the roadblocks on land, my mother would have to go by boat. Because it was a tough and dangerous journey, I had to beg my mother again and again before she would allow me to go with her. We travelled during the day and we rested at night, the bamboo boat struggled against the tide, crossed one branch of a river, one after the other, meandered one war zone after the other, tried to avoid stray bullets, relentlessly it took a full half month to reach the remote rocky pier at the foot of Tam Đảo Mountain.

Moving steadily and slowly around the same time from Đuống bridge up and over Hương Canh, Phúc Yên, the France Avant-garde had almost reached the centre of the province. Our feet were on the steps of the old moss covered house on the very day my grandmother was preparing to evacuate to the mountains. As the child in me stepped into his formative years, I knew within him, in that last trip to his maternal grandparent’s home, through his eyes were profoundly the saddest images ever. My grandmother had aged, she was very old. She wore her usual headscarf, usual cropped quilted jacket, but the fire of wisdom and benevolent that had bathe my childhood with warmth had been quelled by blinding cataract, that face full of joy once upon a time was now a collection of shadows, wrinkly tired lines and permanent furrows formed by the same rolls of tears that had began to pour the day her only son had gone mad after being kicked by their horse. Together with the chaos of gun fire coming from the other side of town, the winter month was thick with the air of the mountain descended in persistent bouts of cold wind through the doors of the house and the small lonely flame, where my mother and my grandmother sat huddled together next to a pile of belongings packed and ready during a long terrifying night waiting for the morning to head for a cave in the mountain. Deep, mournful sighs emanated from the two silent women. Suddenly, my mother asked:

“Uncle Cả?”.
“I don’t know, my grandmother sobbed as she spoke. We chained him because we can’t control him for so long, it’s been years, if we take them off now to take him with us, I don’t know if he’ll go? What are we going to do if he gets into one of his rages! And I can’t imagine the idea of leaving him behind. I would rather stay here and let the French shoot me”.
“My brother’s condition lately, has there been any changes? My mother asked”.

My grandmother eyes fell in the direction of the kitchen as she wiped away her tears:

“It gets worse by the day. Before there were times when he would listen to me, but he had withdrawn so much into his mind, it doesn’t matter what I say anymore he will not listen”.

Lying there on my grandmother’s pillow I fell asleep listening to the cannon fire and their quiet exchange. When my mother shook my shoulder to wake me up, there was already light in the sky. Between the boom boom low echo of cannons were the rat-tat-tat-tat of machine guns, the sound grew louder and louder after each round, you could almost hear the sound of nail boots, and the guttural sounds of French troops shouting in the street far away.

My mother and grandmother slung the cloth bundles over their shoulders as they head towards the kitchen and storeroom at the back of the house. The time had come for them to make up their mind. My grandmother opened the heavy teak door, quietly on the tips of her toes my mother followed her, as they both approached uncle Cả on the low wooden deck. I held my breath, hid behind my grandmother. A tattered burlap bag covered the skin and bone form, uncle Cả slept on his side, facing the wall, the black chain connected to the cuffs around my uncle’s ankles were taut stretched from his ankle to the wooden stake buried in the ground. The stench of excrement turned my stomach and I could taste the vomit in my mouth and I quickly covered my nose. The butter can and two bamboo sticks, things that kept him happy and the only companions for a mad man – were still left exactly at the same spot. He laid there, but he was not asleep. The gurgling sound of vomit from my throat made him turn and sat straight up. Startled, I let out a cry. We were all ready for him to go crazy. But no, my uncle moved back, shrunk away from us like a wild animal trying to make itself smaller, eyes round, wide, unblinkingly stared at my grandmother. My mother stood there wiping away the tears on her cheeks. My grandmother sat down. My grandmother’s voice was soft and gentle, articulating each syllable slowly, she explained that the French troops had entered the province, we had to leave our house and head for the mountain, and we were now here to collect him.

“Do you want to come with me son?”

My uncle stayed silent, he turned his attention away from my grandmother and focused on me, completely shocked a cold chill ran up the back of my spine.

“He is your little sister’s son, they had a hard time coming all the way from the sea to visit you son”.

My grandmother turned to me and said:

“Child, you should say hello to uncle Cả. Uncle Cả loves you very much. Say hello”.

The blood drained from my entire body, I faltered for a while before I had managed to say anything to the madman:

“Hello uncle!” I bowed my head.

Maintaining the same defensive position as before, he remained silent. My grandmother moved closer to him, her words were filled with tears:

“Son, the way you live now, as though you are already dead, I don’t want to take you away from this place, but the French are nearly here, I don’t have the heart to leave you, listen to me son, don’t get mad, come with me okay son!”

My uncle did not say a word as he watched us. Gently my grandmother coaxed:

“Son now, I’m going to remove the chains”.

She spoke as she reached for my uncle’s ankle. My uncle instantly pulled his legs away from her. The chain taut, the rattle of metal rubbing against each other reverberated in the dim light of the tiny room. But the dire situation left no room for delay.

“I’m going to remove the chains and if you want to kill me, kill your sister, right now, I’m fine with that, but I refuse to leave you behind, I have to save you, I have to take you with me, you and me son, we’ll have to live and die together”.

My grandmother sobbed as she tried to fit the key into the lock. My mother and I both held onto her and cried. The sound of sobs grew louder and louder filled the small room thick with the rising rat-tat-tat-tat sound of machine guns coming closer and closer by the minute. The last chain was finally removed, and Uncle Cả was like a wild beast that had been chained for so many years was finally free. It was an intense moment. We froze, waiting for him to pounce on us, growl, and shake his chain.

But the strangest thing happened! Uncle Cả took his time standing up. And in a very slow, dignified manner, he approached my mother, raised his thin, bare arm and placed it on her shoulder, a tender, affectionate gesture of an older brother towards his younger sister whom he hadn’t seen in a long time:

“Little sister? How is your life by the sea? Your husband doing okay?”

Shocked, my mother took a while before she replied simply:

“Yes”.

But she was not alone, my grandmother and I were both in a state of extreme shock. All those years mad, suddenly, in this life and death situation, Uncle Cả snapped out of his madness, as though he had just woke up from a very long sleep, was alive after a long death.

“Father is gone, I’m sick like this, mother is old with no one to take care of her, she has only you and your husband. Please, I hope you and your husband can take care of our mother for me!”

The tears came pouring as my mother nodded her head.

Uncle Cả turned around, smiled as he moved toward me, the burlap bag he wore made a shuffling sound as the hem of it dragged across the dirt floor.

“What’s your name?”

In those minutes I was still scared, but not as scared as I was before that. I looked at the dirty hairy face, haggard but full of beauty to make up for the ugliness, I looked at the boney figure, the ash coloured hair draped around his neck, and I swallowed my saliva, tried as best as I could to calm myself before I clearly replied:

“Uncle, my name is Đăng”.

Uncle Cả smiled as he pats my head, repeating over and over again:

“Good, good, very good”.

In the end, as he turned to my grandmother where the overwhelming joy had burst into louder sobs.

“I won’t be mad anymore. I’m not mad anymore. Mother, don’t be scare, don’t cry”.

Through the door, the sky was suddenly full of light. Together with the rise of a new day, the sound of nail boots, frightful guttural alien shouts of French troops rising louder and louder coming closer from the other end of the street.

Uncle Cả listened. His eyes lit up. In one step he was outside in the backyard, he grabbed the stick propped against the side of the rock pool, the same stick a part of the door that, in a fit of rage, my uncle had used to beat my grandfather unconscious one day. He called us from inside the storeroom and we quickly followed him, we made our retreat into the foot of the mountain. Mount Tam Đảo was a blurr through the mist in the early morning light. We struggled to breath as we ran, our legs shook and felt as though we couldn’t run anymore, at any moment we might drop, but behind us were the sound of bullets, boots, shouting in a language we didn’t understand, relently they chased us. There were also other people running, seeing uncle Cả, wearing the burlap bag, holding a large stick, cried: “Mad man! Mad man!” and ran as far as they could away from us. I ran so hard that I thought there were no air left in my lungs. My grandmother more than once looked as though she was about to collapsed. Uncle Cả had trained behind the lines, he continued to run dragging his burlap sack along, as he ran he turned his neck to look back. In the deserted street, there were just the four of us running, struggling to go faster as the bullets flew over our head.

Suddenly uncle Cả shouted:

“They’re here! They’re here!”

Together we screamed as we simultaneously turned our neck to check. Barely visible far away, on a road just at the outskirt of town, the flicker of glaring bayonets popping up and down. Just when my grandmother was out of breath stumbled to the ground. Uncle Cả ran over and lifted her straight up, and whisked her forward. My grandmother sobbed through each gasp of air:

“I can’t, I can’t run anymore. It’s fine, we can die here son!”

I watched my uncle pushed my grandmother into my mother’s arms, he lifted his head to check what was ahead, then he pointed at a small trail that ran down a valley, a dense grove.

“Sister, you take mother and the child down that path there”.

My mother was still stunned unsure of what she had to do as my uncle urged:

“Quick. Run down there and hide”.
“And you brother?”

My uncle gave the three of us the oddest look, a look full of warmth, filled with the love of a lifetime, before he smiled and said:

“I’ll be just behind you. Quick, hurry up, go”.

My mother quickly threw the bundle she was holding over her shoulders and clutched my hand, on the other shoulder she had my grandmother propped up firmly, and head first we ran down the small path.

Looking back, my mother let out a cry. Uncle Cả did not followed us, but instead on the main road high on top of the hill he ran in the opposite direction towards the other side of the hill.

My whole life, I could never forget such a vividly surreal and terrifying scene. Uncle Cả’s figure stood out of the green mountainscape in glimmer of morning light, his burlap tunic flying in the wind like butterfly wings, as though he was flying not running. It was amazing how he ran without much co-ordination, legs flung left and right, as though he was drunk. More amazing was that as he ran his arm was flung in the air as he swung the big stick over his head, he would turn his neck and looked back sometimes at the people chasing him as though to dare the French soldiers to catch him, from his throat came the howling of a song, a song that had became so familiar to me each time uncle Cả went crazy.

“Dear god! He’s having one his episodes”.

But it was not true. Uncle Cả was not mad. Uncle Cả was only trying to save us from three kinds of disastrous death. Later, the more I thought about the way he looked at us for the last time, a wordless look full of love, the more I knew that I was right, and it was exactly that, that one time in his life, he had snapped out of his madness, had pretended to be mad and stupid, to trick the French troops into following him away from where we were hiding.

And he succeeded, the troops around the spot where my grandmother fell, stopped suddenly as they faced the crazy scene played out in front of them on the clearing on top of the hill. At the top of the hill, uncle turned around to look at them, stick in hand, arms waving wildly, singing and screaming, as though he was challenging the soldiers to run after him. A burst of gunfire ripped through the air. From amongst the pink grass reeds, I saw uncle Cả staggered, the big stick fell to the ground as he stumbled forward, both hands clutching his chest. Rose a second volley of bullets. Uncle Cả dropped, hit the ground. The French troop in clumps, huddled together, as though they were discussing the strange incident, a madman appearing out of nowhere. Before they turned and head back into town.

We escaped death.

By the time my grandmother reached the top of the hill sobbing as she kneeled down, uncle Cả had stopped breathing for a long while. Eyes half a lifetime bloodshot with madness now just dark motionless pupils. The burlap bag over half of his body now looked more like a shroud. His hand still holding onto the big stick ready to fight. Uncle Cả laid there on his side, a kind expression on his face, his eyes looked up as though he was looking at Mount Tam Đảo, gigantic now brilliant in the sunlight.

My grandmother closed his eyes. In the midday sun that day my grandmother let her hair down, followed her son’s body to a grave dugged out in the field at the foot of a hill, under a tree, where uncle Cả Đoàn was kicked in the stomach by my grandfather’s chestnut mare and went mad.

*

Returned to the old mossed covered house, my grandmother swept the floor of the storeroom used to keep the rice harvested next to the kitchen, moved her grass mat and pillow down there, and lived out the rest of her days on the few square feet uncle Cả had lived all those years chained up. All alone, still she insisted that it was the only way, in the room that used to belong to her mad son, and gave up all thoughts of heading towards the sea, to live with our family, no matter how much my mother begged her crying, my grandmother stood her ground. The day we were about to head South, both my parents went to Vĩnh Yên to fetch my grandmother. But my grandmother refused. And my grandmother stayed. To my mother my grandmother said:

“I am old, I don’t want to go anywhere. I want to live here and wait till my time is up in the room where your brother lived, he visits me sometimes in my dreams at night”.

By uncle Cả’s altar at one corner of the room, my grandmother left leaning against it was the big stick he had in his hand when he died. And on the altar, through the incense smoke, were the old butter tin and a pair of bamboo sticks, the last traces of a life living with madness.

*

Now that my grandmother is gone. The short telegram sent from the other side of the 17th parallel did not say clearly where my grandmother was buried, where she had taken her last breath. But I, I can picture clearly a death that had taken place a millions miles away. My kind grandmother loved her son so much that she gave him too much of the bile of a bear that he went mad, had closed her eyes in that room, where there will always be the faint eerie echo of her mad son’s voice singing and tapping on a butter tin upside down in the middle of the night, he died so those he loved could live. And yes, that room was the only place my grandmother could possibly died. It couldn’t possibly be anywhere else. And there was only one place they could possibly buried her body, so a mother can sleep a thousand lifetimes with her mad son and that was in the field under a tree at the foot of a hill looking up at the spine of Mount Tam Đảo. It had to be there.

One thing though: years after, it continued to bother me and I would ask myself about the strange incident that took place and that was how uncle Cả suddenly snapped out of his madness at the very last moments of his life. Did the ear piercing mind blowing sound of bullets woke him up from the perpetual madness? Or was it the life and death tears we shed that morning? Or because of me, an innocent child, his nephew? We will never know. Maybe it was due to some kind of mysterious, metaphysical thing that had formed this spirit and extraordinary truth that could never be explained, a secret that a thousand lifetime remains hidden in the mind of those who were mad.

The fact remained, that morning, facing imminent death, uncle Cả snapped out of his madness. And thanks to a moment of clarity, a blink in time, in that lifetime of madness I have survived to this day.

Người điên dưới chân sườn Tam Đảo

Thế là, giữa một buổi sáng Sài Gòn rực rỡ, tin dữ mà gia đình tôi chờ đợi thấp thỏm suốt mười năm ở bên này vĩ tuyến, đã từ bên kia vĩ tuyến mười bảy bay sang. Bà ngoại tôi, người cuối cùng của dòng họ Nguyễn còn ở lại miền Bắc đã tạ thế.

Hung tin thu gom trong mấy dòng bưu thiếp lời lẽ mơ hồ, ngày giờ và chi tiết cái chết nghìn trùng cách trở không được nói đến tường tận, nhưng tôi, tôi biết bà ngoại đã nằm xuống ở đâu, cặp mắt nhân hậu một đời nhỏ lệ xót thương kẻ khác ấy đã khép lại dưới vòm trời nào, thước đất nào đã được bà lựa chọn gửi nắm xương tàn của một tuổi già cô độc.

Thửa ruộng nhỏ nằm dưới chân một sườn đồi trọc. Đất đỏ rờ rỡ màu máu. Thửa ruộng có một thân cây lớn nghiêng bóng, kế liền với một con đường sỏi đá và cỏ bồng hoang vu, trên đầu là những đám mây trung du và đám mây của một vòm trời trung du trắng xốp như bông nõn ấy nổi chìm ở bên này và bên kia một vùng rậm rì xanh đặc là hai sườn Tam Đảo.

Từ đỉnh núi, đổ xuống một ngọn thác trắng phau nhìn xa như một sợi chỉ bạc. Từ cuối con đường hoang, vang lên tiếng vó ngựa lộc cộc về chiều. Từ những xóm xa lọt vọng vào thị xã tiếng chầy giã gạo ba trăng. Tự miền cao phả về cái hơi thở âm u của núi rừng Việt Bắc. Tự miền dưới thổi lên cái hương thơm đầm ấm của lúa mạ đồng bằng. Người ta khiêng quan tài bà từ căn nhà rêu phong cổ cũ đi ra, cách hàng nghìn cây số tôi cũng hình dung thấy rõ ràng như vậy, đám táng kéo dài trên con đường lả lay cỏ bồng, chiếc quan tài in lên nền trời Tam Đảo, và nó được hạ huyệt trong thửa ruộng đó, không thể trên một thức đất nghĩa địa nào khác. Bởi vì bà tôi, nếu đã ở lại, nếu đã chối từ vượt tuyến cũng chỉ để được nằm xuống bên cạnh đứa con xấu số của bà là bác Cả Đoàn. Bác Cả được chôn ở thửa ruộng ấy, mấy giờ sau khi bác chết, cái thân thể trần truồng lỗ chỗ vừa đúng 17 vết đạn liên thanh.

*

Câu chuyện xảy ra cách đây đã mười lăm năm. Nhưng thảm kịch của người bác điên loạn, còn xảy ra lâu hơn nữa về trước, từ khi tôi còn nhỏ dại. Tôi kể lại dưới đây. Vì cái chết của người bác điên rồ là một trong những hiện tượng lạ lùng không bao giờ tôi giải thích được.

Mãi mãi tôi còn nhớ tới những chuyến về thăm quê ngoại đó, chuyến xe hàng cũ kỹ nổ máy từ tối đất nơi chân sóng rì rào của một xóm đạo vùng biển ỳ ạch chuyển mình trên những con đường liên tỉnh trải đá xanh hun hút. Những dốc đò rồi những bến phà. Dưới vành trời hắt hiu của mùa đông miền Bắc, chiếc xe cũ kiên nhẫn nuốt dần từng cây số trắng, thả lùi những xóm làng chài lưới về sau, tiến dần vào một vùng rừng núi cằn cỗi. Ngọn Tam Đảo hiện ra trong sương chiều, đỉnh núi chìm nhòe trong lớp mây xám loãng như một chiếc khăn choàng đánh đai lấy nó. Rồi là niềm vui náo nức tràn trề trong gió rừng đổ xuống khi chiếc xe trườn vào thị xã Vĩnh Yên le lói ánh đèn. Chiếc xe kéo thả mẹ con tôi xuống một căn nhà cuối tỉnh lỵ.

Cha tôi đánh điện tín từ hôm trước. Và bà tôi ngồi đó, trước thềm cửa, chờ đón chúng tôi. Bà chít khăn mỏ quạ, mặc áo bông ngắn. Mỗi năm bà mỗi già, nhưng ánh vui mừng cảm động của đôi mắt vẫn ngời lên, lấp lánh, khi tôi tự xe nhảy cẫng xuống, và mặc mẹ tôi quát mắng không được lôi bà như thế, tôi kéo bà sềnh sệch vào nhà. Bữa cơm, tôi ngồi chồm chỗm trên lòng bà, vòi quấy đủ thứ. Bà nấu chè và làm mứt dừa ngon vô cùng. Chè bà cốt, màu mật đặc quánh, mùi gừng thơm cay phảng phất trong mùi hương gạo nếp bùi ngậy. Dừa mật Vĩnh Yên nổi tiếng miền Bắc, bà nấu thành một thứ mứt dẻo quyện, trong suốt, đỏ thắm, đựng đầy trong một vò thủy tinh lớn. Những ngày về thăm bà ngoại, dạ dày tôi căng phình, đuôi mép lúc nào cũng nhuếch nhoáng màu đường màu mật. Vui thú không bút nào tả xiết. Thức dậy sau một đêm ngủ vùi vì chuyến đi mệt nhọc, buổi sáng tôi chạy ra đầu nhà, và cặp mắt của đứa nhỏ chỉ quen nhìn bãi cát và sóng biển trong tôi đã ngó nhìn đến độ bàng hoàng ngây ngất ngọn Tam Đảo hiện hình chất ngất trong buổi sáng trung du yên tĩnh, ngọn núi đứng đó, sừng sững trước mắt như một hình ảnh thần linh hoang đường, với cả một thế giới kỳ lạ, bí mật của nó ẩn kín ở sườn núi bên kia.

*

Chính là một trong những chuyến về Vĩnh Yên thăm ông bà ngoại mà tôi biết đến sự hiện hữu của bác Cả Đoàn. Lần thứ nhất ngó thấy bác, tôi đứng đờ người, mặt tái nhợt vì khiếp hãi. Đang nhảy nhót chung quanh cái bể non bộ ở khoảng sân sau, tiếng gõ loong coong làm nhịp cho một giọng hát ê a lạ tai ở căn buồng sát hông nhà bếp làm tôi ngừng nhảy, tò mò tiến lại.

Qua khung cửa khép hờ, tôi nhìn thấy một người đàn ông. Râu ria và đầu tóc người ấy xồm xoàm như một con thú. Người ấy khoác một tấm bao bố trên vai, đóng khố ngồi khoanh chân trên nền đất nhớp nhúa của căn buồng không có đồ đạc gì ngoài một tấm phản mộc. Hai chân người ấy bị xích chặt. Cái xích quấn nhiều vòng chung quanh mắt cá, đầu xích cột chặt vào một cái cọc gỗ chôn nghiêng.

Cảnh tượng người đàn ông gần như lõa thể bị cùm xích đột ngột hiện ra làm tôi rợn người, nín thở, trái tim đậm thình thình trong lồng ngực. Người đàn ông chưa nhìn thấy tôi. Hắn vẫn ngồi nguyên trong dáng điệu cũ, mắt nhắm nghiền, hai tay cầm hai mảnh que nhỏ loong coong lên đít một cái ống bơ sữa bò lật úp, miệng ê a như một thầy bùa đang tụng niệm.

Hắn cứ ê a và cứ nhắm nghiền mắt mà gõ loong coong không ngừng trên nắp ống bơ như thế một hồi lâu, thần trí như đắm chìm hoàn toàn vào một thế giới mơ hồ nào đó. Tôi tròn xoe mắt, nhìn ngắm không chớp. Tôi không biết người đàn ông cởi trần bị xích chân và đang ê a hát nhảm ấy là ai. Tại sao hắn ở trong nhà bà ngoại tôi? Tại sao hắn bị cùm xích như thế? Ông tôi, bà tôi, mẹ tôi, không một ai nói chuyện cho tôi về hắn, về sự hiện hữu của hắn trong căn nhà này, dù chỉ một lần.

Bỗng dưng, một tiếng động làm người đàn ông bừng tỉnh. Hắn mở choàng mắt, ngừng hát ngừng gõ. Thấy tôi đứng đó, hắn trợn mắt nhìn rồi thình lình hắn chỉ thẳng chiếc que vào mặt tôi, và cười nhe hàm răng trắng ởn. Tôi chỉ kịp rú lên khiếp hãi rồi quay đầu, cắm cổ chạy bay lên nhà trên.

Tôi còn nhớ khi tôi vừa thở vừa kể chuyện cho bà tôi về người đàn ông nhìn thấy dưới căn buồng hông bếp, bà tôi và mẹ tôi đã đưa mắt nhìn nhau, cái nhìn trao đổi ấy cực kỳ buồn rầu và chua xót.

Tôi níu áo bà, hỏi dồn:

“Ai thế, bà ngoại?”

Mẹ tôi trừng mắt mắng át:

“Trẻ con biết gì mà hỏi. Cấm mày không được xuống đó nữa, nghe không?”

Thấy tôi phụng phịu sắp khóc, bà ngoại kéo tôi vào lòng, vuốt tóc. Bà nói, giọng nghẹn ngào nước mắt lưng tròng:

“Cháu nó biết gì mà mắng nó! Bác Cả Đoàn đấy cháu ạ! Mẹ bảo cháu phải nghe, cháu đừng lảng vảng xuống gần chỗ bác Cả nữa nhé!”
“Tại sao thế bà ngoại?”

Bà tôi ngập ngừng nói:

“Vì bác ấy điên”.

Mãi mấy năm về sau, khi lớn khôn hơn, tôi mới được mẹ tôi nói chuyện về bác Cả Đoàn. Bác là con trưởng và là người con trai độc nhất của ông bà tôi. Theo lời mẹ tôi thuật lại, bác thông minh và hiền từ vô cùng. Ông bà tôi cho bác ra Hà Nội học, đến khi đỗ bằng cao đẳng tiểu học, bác Cả ở luôn ngoài Hà Nội, làm thư ký cho một hãng buôn lớn, thỉnh thoảng mới về Vĩnh Yên thăm ông bà tôi, thường thường là vào cuối mùa gặt để làm giúp ông tôi sổ sách về thóc lúa thu hoạch được. Gia sản của ông tôi ước chừng vài ba chục mẫu ruộng ở các miền kế cận thị xã, những thửa ruộng nằm rải rác trong những thung lũng, những chân đồi trước mặt ngọn Tam Đảo. Đường sá miền trung du gập ghềnh núi đồi cheo leo, đó chỉ là một hệ thống thiên nhiên của những lối mòn đổ xuống thung này vắt qua lũng khác, xe cộ không thể đi tới, nên mỗi lần đi thăm ruộng ông tôi vẫn phải dùng ngựa. Ông tôi có một con ngựa hồng, khi nào không cưỡi vẫn thả rông cho ăn cỏ ở khoảng đồi thấp sau nhà.

Năm đó – năm xảy ra bất hạnh – bác Cả từ Hà Nội về giữa lúc ông tôi bị đau nặng. Thế là bác Cả sáng sáng cưỡi ngựa đi thăm ruộng thay cha. Buổi sáng hôm đó, bác cũng cưỡi ngựa phóng nước kiệu ra khỏi nhà đi thăm mấy thửa ruộng gặt dở trong thung như thường lệ.

Đến nơi, bác thả ngựa cho ăn cỏ ở một bóng cây, chạy xuống chuyện trò vui vẻ với đám thợ gặt. Sự tình cờ tai hại là thửa ruộng ấy sát liền với thửa ruộng của một điền chủ khác, người này hôm ấy cũng cưỡi ngựa đến thăm ruộng mình và cũng thả ngựa cho ăn cỏ dưới cùng một bóng cây. Một lát sau, những tiếng hí vang lên. Tiếng móng đập loạn xạ. Hai con ngựa đá nhau dữ dội. Hoặc là bác Cả không biết khi hai con ngựa đá nhau như thế là cực kỳ nguy hiểm, hoặc là bác sợ con ngựa của ông bị thương – không biết – chỉ biết bác chạy lao tới, kéo con ngựa của ông tôi ra, và liền bị nó đá hậu một đá trúng giữa khoảng bụng dưới. Bác thét lên một tiếng đau đớn rồi ngã vật xuống, ngất đi.

Khi đám thợ gặt khiêng bác về nhà, ai cũng tưởng bác bị ngựa đá chết. Rờ tim, còn đập thoi thóp, nhưng bác vẫn mê man không hồi tỉnh lại được. Bà ngoại tôi cuống cuồng, kêu thóc thảm thiết. Phương kế nào cũng không làm bác tỉnh lại. Cho đến khi một người hàng xóm mách bà tôi cho bác uống mật gấu. Chất mật gấu có một tác dụng kích thích cực kỳ mãnh liệt. Chỉ mười lăm phút sau, bác Cả cựa mình và mở mắt.

Có điều là thương con quá độ, muốn cứu con mau chóng, bà tôi đã đổ vào miệng bác quá nhiều mật gấu. Sau tai nạn, bác khỏe mạnh như người thường. Nhưng một năm sau, chất mật gấu bắt đầu phá phách cơ thể và thần trí: bác Cả Đoàn phát điên. Bà tôi đau đớn ra tận Hà Nội đón đứa con điên loại về Vĩnh Yên, nhất định không chịu để người ta đưa bác vào nhà thương Vôi, là nhà thương người điên ở miền Bắc thời bấy giờ.

Sự buồn thảm như một đám mây đen tối đổ dồn vào mái nhà êm ấm, biến nó thành địa ngục và nhà mồ. Ông tôi giết con ngựa phản chủ, suốt ngày ngồi lặng lẽ trên góc phản, khuôn mặt u uất rắn lạnh như chưa thôi đau đớn trước một thất đức tiền kiếp nào đó, bây giờ hiện thân thành trừng phạt mà người phải gánh chịu qua chứng điên loạn của người con. Bà tôi thì cả ngày vật vã khóc lóc. Nhà có người điên nên bạn bè thân thuộc cũng xa lánh dần dần. Sự thật là ông tôi đóng kín cửa không chịu tiếp ai, trong nỗi đau âm thầm có pha lẫn một niềm tủi hổ mà sống người để bụng, chết người mang theo, vĩnh viễn không bao giờ xóa bỏ được.

Căn nhà chứa lúa dưới hông bếp không dùng làm gì nữa – ông tôi đã bán rẻ hết ruộng đất sau tai họa – biến thành cái thế giới lưu đầy bé nhỏ cho bác Cả sống với những hình ảnh quái dị nhảy múa trước mắt, nơi sự tỉnh táo sáng suốt chỉ còn là những vùng thư thái thu hẹp như những giọt nắng thoi thóp cuối cùng của một vòm trời bão giông. Căn bệnh không thuyên giảm, ngày một trầm trọng thêm mãi cho đến khi mọi phương sách cứu chữa tuyệt vọng đều uổng công.

Mấy tháng đầu, cơn điên chập chờn trong một trạng thái mất trí hiền lành. Bác Cả cười khóc rồi lăn ra ngủ. Bác ngủ suốt ngày suốt đêm, đầu ghếch lên một góc tường, tay chân co quắp, như một con chó ốm. Sau, chứng bệnh nặng dần. Cái thế giới bệnh hoạn ngột ngạt nung nấu biến con vật hiền lành thiêm thiếp thành một con thú dữ tợn, mỗi lần nổi cơn là một lần đập phá gào thét khủng khiếp. Tóc bạc mọc dài ra, râu ria xồm xoàm. Rớt rãi sùi trắng hai bên mép. Con mắt trợn trừng đỏ rực màu máu. Đêm đêm tiếng gầm rú của người điên vang động khắp khu phố, như lan xa tới vách Tam Đảo và vang trở lại, gợi trong nó cái âm thanh rùng rợn của một con hổ vằn tử thương tru rống từ một đáy rừng sương.

Một buổi chiều nóng nực, bác Cả phát cơn điên đã chạy lên nhà đập phá loạn xạ. Rồi vớ được một gióng cửa gỗ lim, bác thẳng cánh quất xuống đầu ông tôi máu chảy lênh láng. Từ đó, mặc dù bà tôi phản đối, ông tôi cho xích bác lại. Người điên khỏe lạ lùng. Cái dây xích lớn thế, cái cọc đóng sâu vào nền đất như thế mà nhiều lần bác thét rồi vươn tay nhổ phăng cọc, cứ trần truồng ôm xích mà chạy túa ra đường. Bác vừa chạy vừa hò hét, cứ nhắm hướng Tam Đảo tiến vào. Phải hàng chục người trai tráng trong phố mới chế ngự được bác sau một cuộc vật lộn dữ dội.

Người độc nhất mà bác còn nể sợ là bà tôi. Đang gào thét, chửi rủa, đập phá, chỉ cần bà tôi đến ngó bác bằng cái nhìn đẫm lệ và dịu dàng nói: “Cả, làm gì thế con?” là bác im ngay, bác từ từ ngồi xuống, cái nhìn nem nép cúi gằm như một đứa nhỏ phạm tội. Tình thương đó của bà tôi là dòng ánh sáng duy nhất còn chiếu soi được vào vùng tối đặc mê mẩn, là trận mưa duy nhất còn đổ xuống và thấm lắng được vào thần trí bác như một vùng đất đai khô cằn, làm nở lên những bông hoa. Nhưng tình thương đó chỉ là một liều thuốc an thần chốc lát. Căn buồng chứa thóc ngày trước ở hông bếp là một địa ngục vĩnh viễn giam cầm bác Cả tôi trong cái thế giới cô độc của kẻ mất trí, cái thế giới rùng rợn của người điên.

*

Từ ngày biết rõ chuyện bác Cả như thế, tôi vẫn được mẹ tôi hằng năm cho về thăm bà ngoại. Tôi sợ, nên chỉ quanh quẩn trên nhà, đôi khi lảng vảng xuống khoảng sân sau cũng chỉ dám đứng ngó bác thấp thoáng trong căn buồng mờ tối từ xa. Cho đến khi cuộc chiến tranh đột ngột bùng nổ, cắt đứt đường về thăm quê ngoại. Hai năm trôi qua như thế, rồi là một tin buồn từ ngọn Tam Đảo vượt qua nghìn trùng cách trở xuống với gia đình tôi ở dưới biển: ông ngoại tôi tạ thế. Mẹ tôi khóc ngất, thương cha chết một phần, thương người mẹ già một thân một mình lủi thủi kéo lê cái tuổi già buồn thảm dưới bóng núi xa đến mười phần.

Tôi còn nhớ năm đó là một mùa đông cực kỳ buốt lạnh. Sau một đêm bàn bạc, cha tôi bằng lòng để mẹ tôi tìm đường lên Vĩnh Yên đón bà ngoại xuống ở với gia đình tôi. Mọi đường giao thông trên bộ đã bị gián đoạn hết, phải chuyển vận bằng thuyền. Vì chuyến đi nguy hiểm gian lao, tôi phải năn nỉ vòi vĩnh mãi mới được mẹ tôi cho phép đi theo. Ngày đi đêm nghỉ, chiếc thuyền nan ngược dòng, vượt nhánh sông này tới nhánh sông khác, len lỏi qua các mặt trận, tránh xa những vùng súng đạn, ròng rã đúng vào nửa tháng mới tới được cái bến đá hẻo lánh dưới chân ngọn Tam Đảo.

Bấy giờ, từ mạn cầu Đuống tràn ngược lên qua Hương Canh, Phúc Yên, cánh quân mở đường của Pháp đã tiến dần đến thị xã. Chúng tôi đặt chân vào căn nhà rêu phong cổ cũ đúng ngày bà ngoại tôi đang sửa soạn tản cư vào núi. Đứa trẻ đã lớn, đã biết nhận xét ở tôi, chuyến cuối cùng về thăm quê ngoại đó, thu vào tầm mắt nó những hình ảnh cực kỳ buồn thảm. Bà tôi đã già, già lắm. Bà vẫn đội cái khăn mỏ quạ, mặc cái áo bông ngắn như cũ, nhưng ánh lửa nhân hậu sưởi ấm những tháng ngày thơ dại của tôi đã tắt trong cặp mắt nhòe mờ, khuôn mặt tươi cười thuở nào chỉ còn là một vùng héo hon đầy những nếp nhăn, in hằn những đường rãnh nước mắt không thôi chảy ròng từ ngày đứa con trai độc nhất bị ngựa đá thành điên. Cùng với tiếng súng của một thời loạn lạc ầm ĩ dội tới từ đầu thị xã, buổi tối mùa đông dầy đặc khí núi thổi lùa từng đợt lạnh căm căm vào căn nhà le lói ánh đèn, nơi mẹ tôi và bà tôi ngồi thao thức bên đống hành lý gói buộc sẵn sàng trong đêm dài kinh hoàng, chờ buổi sáng tới để chạy ẩn vào hang núi. Những tiếng thở dài não nuột phát ra từ hai cái bóng âm thầm. Bỗng mẹ tôi hỏi:

“Còn bác Cả”.
“Mẹ cũng chưa biết tính sao đây, bà ngoại vừa khóc vừa nói. Nó điên loạn như thế cùm xích bao nhiêu năm rồi, bây giờ tháo xích đưa nó đi theo, biết nó chịu đi không? Nó nổi cơn lên thì làm thế nào chứ! Mà để nó ở lại thì thà mẹ ở lại đây cho lính Tây nó bắn chết còn hơn”.
“Hồi này bệnh tình anh con ra sao? Mẹ tôi hỏi”.

Bà tôi gạt nước mắt nhìn xuống phía nhà bếp:

“Mỗi ngày một nặng thêm. Trước nó còn chịu nghe mẹ, bây giờ mê loạn hoàn toàn rồi, bảo gì cũng không chịu nghe nữa”.

Tôi cứ nằm nghe tiếng đại bác ầm ì và tiếng nói chuyện rì rầm như thế rồi ngủ đi trên gối bà lúc nào không hay. Khi mẹ tôi lay vai đánh thức dậy, trời đã tảng sáng. Tiếng súng lớn vọng tới trong đêm giờ đã biến thành tiếng liên thanh tặc tặc réo réo từng hồi, thật gần, rõ mồn một, tưởng như đã nghe thấy tiếng giầy đinh, tiếng sì sồ của quân Pháp ở ngay đầu phố.

Mẹ tôi và bà đeo khăn gói lên vai hấp tấp đi xuống căn buồng bên hông nhà bếp. Phút quyết liệt đã tới. Bà tôi mở cánh cửa gỗ, mẹ tôi rón rén đi theo, cùng tiến vào chỗ bác Cả Đoàn nằm. Tôi nín thở, đứng nép sau lưng bà. Cái bao bố rách tơi tả phủ lên một thân hình gầy đét đến xương, bác Cả nằm nghiêng, quay mặt vào tường, sợi dây xích đen nhảy căng thẳng từ cổ chân bác tới đầu cọc. Mùi cứt đái xông lên nồng nặc khiến tôi nôn ọe bịt vội mũi lại. Cái ống bơ và hai thanh tre, thú tiêu khiển và cũng là bạn bè độc nhất suốt một đời của người điên – tôi nhìn thấy ở nguyên chỗ cũ, dưới chân bác. Bác nằm, nhưng không ngủ. Tiếng nôn ọe của tôi làm bác bất thần quay ra và ngồi vụt dậy. Tôi hoảng hốt không giữ được tiếng thét sợ hãi. Mọi người chờ đợi những tràng dài quát tháo nguyền rủa nổi lên. Nhưng không, bác lùi vội lại một bước như con thú dữ thu mình, tròn xoe mắt, nhìn bà tôi không chớp. Mẹ tôi gạt nước mắt đứng yên. Bà tôi ngồi xuống. Bằng một giọng nói hết sức dịu dàng, rành rọt từng tiếng một, bà tôi cắt nghĩa cho bác là quân Pháp đã tràn vào thị xã, chúng tôi phải bỏ nhà tản cư vào núi và xuống đây đem bác đi theo.

“Con bằng lòng đi theo mẹ không?”

Bác Cả nín thinh, rồi cái nhìn vụt chuyển thẳng từ bà tôi tới tôi khiến tôi thất thần lạnh toát người đi.

“Con giai em con đó, mẹ con nó lặn lội từ dưới bể lên thăm con đó”.

Bà ngoại quay lại tôi:

“Cháu chào bác Cả đi. Bác yêu cháu lắm. Cháu chào bác đi”.

Tôi nhợt người, ấp úng mãi mới nói được với người điên:

“Lạy bác ạ!”

Bác vẫn nín thinh trong dáng điệu thủ thế cũ. Bà tôi ngồi xích lại gần bác, nghẹn ngào:

“Con thế này, sống cũng như chết rồi, mẹ chẳng muốn đưa con ra khỏi chỗ này làm gì, nhưng Tây nó đến, mẹ bỏ con lại không đành, con nghe lời mẹ, con đừng giận dữ, con đi theo mẹ nhé!”

Bác vẫn nín thinh và nhìn ngó trừng trừng. Bà tôi ngọt ngào dỗ:

“Bây giờ mẹ cởi xích cho con”.

Miệng nói bà tôi thò tay vào chân bác. Bác Cả rút phắt chân lại. Dây xích căng thẳng, tiếng kêu loảng xoảng trong căn buồng tối nhờ nhờ. Nhưng tình thế nguy ngập không thể chùng chình được nữa.

“Mẹ cứ cởi xích cho con rồi con có giết chết mẹ, giết chết em, giết chết ngay lập tức, mẹ cũng đành, nhưng mẹ không thể bỏ con ở lại một mình được, mẹ phải cứu con, mẹ phải đưa con đi, mẹ con ta sống chết phải có nhau”.

Bà tôi vừa khóc sướt mướt, vừa mếu máo tra cái chìa vào ổ khóa. Rồi mẹ tôi và tôi cũng ôm mặt khóc theo. Tiếng khóc vang đầy căn buồng hòa lẫn với tiếng đạn liên thanh tặc tặc nổi dậy, mỗi phút một gần thêm mãi. Vòng xích cuối cùng đã tháo hết, bác Cả như một con thú dữ bị gông cùm bao nhiêu năm qua vừa được thả lỏng. Giây phút cực kỳ căng thẳng. Chúng tôi cứng người, chờ bác chồm dậy, thét lớn, vung xích quật xuống.

Nhưng lạ lùng, nhưng kinh ngạc xiết bao! Bác Cả từ từ đứng dậy. Và trong một dáng điệu hết sức từ tốn, đĩnh đạc, bác tiến lại trước mẹ tôi, giơ cánh tay trần khẳng khiu đặt lên vai mẹ tôi, cử chỉ thân mật âu yếm của một người anh đối với người em gái lâu ngày mới gặp:

“Cô Hai đấy ư? Bây giờ cô chú xuống làm ăn dưới biển ư? Chú ấy vẫn mạnh đấy chứ?”

Sự kinh ngạc làm mẹ tôi mãi mãi mới trả lời được hai tiếng ngắn cộc:

“Vâng ạ”.

Mà không riêng gì người, bà tôi và tôi đều cùng sững sờ trong kinh ngạc tột điểm. Bao nhiêu năm điên loạn, thốt nhiên, trong giây phút thập tử nhất sinh này, bác Cả đã tỉnh dậy, như tỉnh dậy sau một giấc ngủ bằn bặt, như sống lại sau một cái chết dài.

“Ông mất rồi, tôi bệnh hoạn như thế này, bà già yếu không còn ai nương tựa, chỉ còn mình cô chú. Cô chú thay tôi chăm sóc bà nhé!”

Mẹ tôi giàn giụa nước mắt gật đầu.

Bác Cả quay lại, mỉm cười tiến đến trước mặt tôi, cái bao bố kéo lệt xệt trên nền đất.

“Tên cháu là gì?”

Phút đó tôi vẫn khiếp hãi, nhưng sự khiếp hãi không còn như trước nữa. Tôi nhìn cái khuôn mặt râu ria xồm xoàm, nhớp nhúa, tiều tụy nhưng đầy những nét đẹp cân đối, tôi nhìn cái thân hình giơ xương, cái mái tóc màu tro phủ xuống kín gáy, rồi tôi nuốt nước bọt, cố gắng chế ngự sự hồi hộp, dõng dạc trả lời bác:

“Thưa bác, tên cháu là Đăng”.

Bác Cả nhoẻn miệng cười, xoa đầu tôi, nhắc đi nhắc lại:

“Tốt lắm, tốt lắm, tốt lắm”.

Cuối cùng, bác quay sang bà ngoại mà nỗi mừng vui xúc động mãnh liệt vừa bật thành tiếng khóc nức nở.

“Con không điên nữa đâu. Bây giờ con không điên đâu. Mẹ đừng sợ, mẹ đừng khóc nữa”.

Qua khung cửa, trời bật sáng rõ. Cùng với ngày vừa lên, tiếng giầy đinh rầm rập, tiếng xì xồ quát tháo lạ tai của toán lính Pháp hung dữ nhất tề nổi lên ở đầu phố.

Bác Cả lắng tai nghe ngóng. Mắt bác sáng quắc. Bác nhảy vọt một bước ra sân, vơ lấy cái gióng cửa dựng ở bên thành bể non bộ, cái gậy mà trong một cơn điên ngày nào bác đã đánh ông tôi chết ngất. Theo tiếng gọi của bác chúng tôi líu ríu ra khỏi nhà, lếch thếch chạy ngược về phía chân núi. Ngọn Tam Đảo mờ mờ trong sương sớm. Ra đến đầu tỉnh chúng tôi đặt chân vào con đường dẫn lên đồi còn ướt đẫm sương. Chúng tôi vừa chạy vừa thở hổn hển, chân cẳng run bắn muốn ríu lại, muốn té quỵ, vì ở phía sau lưng những tiếng đạn, tiếng giầy, tiếng xì xồ vẫn đuổi theo rất gấp. Những đám người chạy cùng với chúng tôi khi nhìn thấy bác Cả, mình đeo khố tải, tay cầm gậy lớn, đều kêu lên thất thanh: “Người điên! Người điên!” và chạy tán loạn về phía khác. Tôi chạy tưởng chừng sắp muốn đứt hơi. Bà tôi mấy lần lảo đảo chỉ muốn ngã sấp xuống. Bác Cả đi tập hậu, cứ kéo lết bết cái bao tải như thế, vừa chạy vừa ngoái cổ lại. Trên con đường vắng tanh, lởm chởm, chỉ còn bốn bà cháu chúng tôi cuống cuồng, lếch thếch trước những tràng đạn đuổi theo veo véo trên đầu.

Bỗng tiếng bác Cả cất lên:

“Chúng nó! Chúng nó!”

Chúng tôi rú lên, cùng ngoái cổ nhìn lại. Thấp thoáng ở xa xa, đầu con đường đầu tỉnh, những đầu lưỡi lê nhấp nhổm, sáng loáng. Cùng lúc đó, bà tôi kiệt sức, ngã vật xuống. Bác Cả chạy đến, xốc bà ngoại dậy. Bà tôi vừa khóc vừa thở:

“Thôi đành là mẹ con ta chết ở đây. Mẹ không chạy nổi nữa, con ơi!”

Tôi thấy bác Cả đẩy bà ngoại cho mẹ tôi đỡ lấy, bác nghển cổ nhìn tứ phía, rồi bác chỉ tay cho mẹ tôi nhìn thấy một con đường nhỏ chạy tắt xuống thung lũng um tùm.

“Cô đưa bà và cháu chạy xuống dưới kia”.

Mẹ tôi còn ngơ ngác do dự bác đã giục hối hả:

“Mau lên. Chạy xuống ẩn dưới đó đi”.

“Còn bác?”

Bác Cả lần lượt nhìn cả ba chúng tôi bằng một cái nhìn lạ lùng, một cái nhìn chứa chan, nồng nàn, như gửi vào đó tất cả những thương yêu một đời, rồi bác mỉm cười nói:

“Tôi chạy theo sau mà. Mau lên, trời ơi, mau lên”.

Mẹ tôi quẳng vội khăn gói, một tay dìu bà, một tay dắt con, cắm đầu chạy xuống con đường nhỏ. Đạn nổ đinh tai nhức óc. Chạy tới một vùng cỏ dại cao ngang tầm người, mẹ tôi vấp kéo theo bà tôi và tôi cùng ngã xuống.

Nhìn lên, mẹ tôi kêu lên một tiếng sợ hãi. Thì ra bác Cả không chạy theo chúng tôi, mà từ con đường cao, bác chạy sang phía bên kia, bác chạy thẳng lên đỉnh đồi.

Suốt đời, tôi còn nhớ thân đến cái cảnh tượng lạ lùng, kinh dị đó. Thân hình bác Cả nổi lên nền núi xanh thấp thoáng nắng sớm, cái khổ tải lất phất như một cánh bướm, như không phải là bác đang chạy mà đang là là bay. Điều kỳ dị là bác chạy dềnh dàng, chuệnh choạng, chân nam đá chân xiêu, như người sau rượu. Điều kỳ dị nữa là bác vừa chạy như thế, vừa vung tít cái gậy trên đầu, vừa ngoái cổ lại, gật gù như vẫy như gọi bọn lính đuổi theo, miệng thì ca hát ê a, tiếng ca hát ê a tôi đã từng nghe thấy trong những cơn điên của bác.

Bà tôi và mẹ tôi cùng thét lên:

“Trời ơi! Lại nổi cơn điên rồi”.

Nhưng không phải thế đâu. Bác Cả không điên. Bác Cả chỉ đang cứu chúng tôi thoát khỏi ba cái chết thảm khốc. Sau này, càng nghĩ càng nhớ đến cái nhìn cuối cùng của bác, cái nhìn chan chứa yêu thương không nói, tôi càng tin là đúng, là chỉ có thể như thế, là lần duy nhất trong đời, điên đã tỉnh rồi, đã giả bộ múa hát điên điên dại dại, để dụ quân Pháp về một hướng khác, đánh lạc đường chúng đuổi theo chúng tôi.

Và bác đã thành công, toán lính đuổi tới chỗ bà tôi ngã, đứng khựng lại trước cảnh tượng kỳ quái đang diễn ra trước mắt chúng trên ngọn đồi trọc. Tới đỉnh đồi, bác Cả quay lại, hoa chân múa tay, miệng vẫn hò hát, như thách thức đám lính đuổi theo. Một tràng đạn xé tan không khí. Từ đám cỏ hồng, tôi thấy bác Cả lảo đảo, cái gậy trong tay bác hạ xuống, bác loạng choạng đi trở xuống, tay ôm ngực. Một tràng đạn thứ hai nổi lên. Bác Cả ngã vật xuống. Quân Pháp chụm đầu bàn tán, ý chừng còn thảng thốt trước sự xuất hiện quái đản của người khùng. Rồi chúng quay trở lại, kéo nhau về thị xã.

Chúng tôi thoát chết.

Khi bà tôi lên tới đỉnh đồi và nức nở quỳ xuống, bác Cả đã tắt thở từ lâu. Con mắt một nửa đời người vẩn đục màu máu điên loạn chỉ còn là một khối đồng tử bất động. Cái bao tải phủ ngang thân thể bác như một màn vải liệm. Chiếc gậy lớn vẫn cầm lăm lăm trong tay. Bác Cả nằm nghiêng nghiêng, nét mặt hiền hòa, cái nhìn ngước lên như hướng tới đỉnh núi Tam Đảo cao ngất bây giờ đã rực rỡ dưới nắng.

Bà tôi vuốt mắt cho bác. Buổi trưa hôm đó bà tôi xõa tóc, đi theo xác con đến tận bờ huyệt đào ngay trong thửa ruộng chân đồi, dưới bóng cây, nơi khi xưa, bác Cả Đoàn đã bị con ngựa hồng của ông tôi đá một phát vào bụng dưới thành điên.

*

Trở về căn nhà rêu phong cũ, bà tôi quét dọn lại căn buồng chứa lúa ngang hông nhà bếp, dọn giường chiếu xuống đó, sống những ngày già yếu cuối cùng của đời bà ngay trên thước đất nơi bác Cả bị xiềng xích ngày trước. Chỉ còn một thân một mình nhưng bà tôi nhất định ở lại nơi này, trong căn buồng của người con điên, và bỏ luôn ý định xuống miền biển, sống với gia đình chúng tôi, mẹ tôi năn nỉ thế nào, khóc xin đến mấy cũng không lay chuyển được. Ngày sắp di cư vào Nam, cả thầy mẹ tôi cùng lên Vĩnh Yên, đón bà cùng đi. Nhưng bà tôi không chịu. Và bà đã ở lại. Bà bảo mẹ tôi:

“Mẹ già rồi, không đi đâu nữa. Mẹ ở lại chờ chết trong căn buồng này là nơi thằng Cả nó đã sống, đêm đêm mẹ vẫn mơ thấy nó hiện hồn về”.

Trên cái bàn thờ nhỏ của bác Cả Đoàn được thiết lập ở một góc buồng, bà tôi dựng cái gậy bác Cả còn cầm ở trong tay cho đến lúc chết. Và trên bàn thờ, dưới ánh khói hương, là cái ống bơ sắt cũ và đôi gậy tre là những dấu tích cuối cùng của một cuộc đời điên loạn.

*

Bây giờ bà tôi đã chết. Tấm bưu thiếp ngắn ngủi từ bên kia vĩ tuyến không nói rõ bà tôi nằm xuống ở đâu, trút hơi thở cuối cùng trên thước đất nào. Nhưng tôi, tôi nhìn thấy rõ ràng cái chết nghìn trùng cách trở ấy. Người bà ngoại nhân hậu vì quá thương con, cho con uống quá nhiều mật gấu đến nỗi thành điên, đã khép mắt trong căn buồng ấy, nơi mãi mãi phảng phất tiếng ê a lạ tai và tiếng đũa gõ loong coong đêm ngày trên nắp cái ống bơ lật úp của người điên đã chết cho những người thân yêu được sống. Phải, bà ngoại tôi chỉ có thể chết trong căn buồng ấy. Không thể chỗ khác. Và người ta cũng chỉ có thể chôn cất bà ở chỗ ấy, cho người mẹ già được ngủ giấc ngủ nghìn đời với người con điên trong thửa ruộng dưới chân đồi nhìn lên một sườn Tam Đảo. Không thể ở chỗ khác.

Có một điều là: sau bao nhiêu năm, tôi vẫn ngạc nhiên và vẫn tự hỏi về cái hiện tượng lạ lùng là sự thức tỉnh sáng suốt cuối cùng và đột ngột của bác Cả Đoàn. Tiếng súng đạn đinh tai nhức óc đã làm bác chợt tỉnh cơn điên loạn triền miên? Hay là vì những giọt nước mắt hãi hùng của chúng tôi trong buổi sáng thập tử nhất sinh đó? Hay vì tôi, vì cái khuôn mặt thơ dại của đứa cháu vô tội? Không biết. Có thể là vì những nguyên nhân huyền bí, siêu hình nào đó đã cấu tạo thành linh hồn và sự thật dị thường không khám phá nổi, niềm bí mật nghìn đời ẩn giấu của thế giới người điên.

Chỉ biết rằng, buổi sáng hôm đó, trước cái chết đến gần, bác Cả Đoàn đã tỉnh dậy. Và nhờ sự sáng suốt độc nhất, chốc lát, của cuộc đời điên loạn ấy mà tôi còn được sống đến ngày nay.

[3]  The first stars | Mai Thảo

At seventeen, I lived long and hard with many stars. The stars I said belonged to Diệu. Why and why now have I decided to talk about these old stars, I will explain now below. In those days, we lived in a small area called Hiến. A grass hut that belonged to an elderly gentleman named Bằn – the landlord – a small garden by a small pond turned into our small observatory, each night we would go out and sat outside, innocent souls and pure heart opened up to pathways towards the skies. My first book of poems that Diệu had given a title – never to be published – it was called Phương Sao. The first few rhymes written in the small exciting hours by a small flame, in the middle of the night in a small town was the boundlessness, the blank pages were as white as it could possibly be were spaces comparable to a world of stars. Often it was not until very late that we would turn in. The nights were freezing. The woven bamboo blinds thin. The flowers, leaves and the trees had a bizarre and curious smell. The familiar blades of grass in the dark at the foot of the pond were as intimate as the human spirit. Patches of earthy damp moss emitting an eerie air. The stars seemed as though they were falling, down to us to discuss the universe and life on other cold planets with shifting icebergs, floating around them across the horizon.

An age obsessed with stars, the moon was a friend and the path we took was the glittering flow of the Galaxy, dreamy lights occupied every nook and cranny in my mind, in all the pages of my books, invaded my sleep. Our school in Hanoi moved here after several bombardment of a Japanese ammunition depot in Gia Lâm, it was around the end of 1944. The reason why the sky was always a blueish bruised hue, a flammable war time in the shadows of b-2 bombers flew from the coast inland toward the air defense identification zone. The mean bomb burned down a corner of the North Gate of the of old citadel. Two days later the school was closed and we left for Phà Đen terminal.

We left Hanoi at two in the morning the night I met Diệu on the ferry. Even if Diệu was still alive, for the rest of my life I will never forget that night on the ferry. The water choppy. Darkness thick and deep. The horn sobbed as the ferry left the terminal. Diệu's death, the ride on the ferry, the sound of the horn, the rising darkness alive again in me and materialized were the eternal images of the seventeen year old. Tonight in my mind as I reminisce on the old stars as I ride the evening ferry in Hồng Hà. I find myself losing Diệu again, in a far off place, nowhere near Hồng Hà and the old stars.

That afternoon, a ferry left Hanoi. The long howl of the horn slammed into hidden empty beaches. Sobs were the final goodbye. The back and forth rythmic sway of the water under the bridge. The water ran down through the propeller as the rutter turned back. It was my first impression of time on that first trip. I can recall every single detail. It was a while since the ferry left. The candles were lit up all at once. We were four hundred people not sleeping. Bow to stern were the rumble of quiet chatter. Canvas covered everything in all direction on that winter's eve. Rose from the engine room was the stuffy smell of coal and fire. I couldn't sleep couldn't read the book I brought along nor did I had anything to add to what my friends had to say. In the end I stood up, pulled myself away from the bunched up bestrewn familiar bodies on the ground flipped one flap of the canvas and pulled away from my friends through it, made my way towards the bow.

That was the first time I saw Diệu. He sat with his back to me on a pile of steel chains. I didn't know then who he was but I was immediately drawn to him. The familiarity of two people who had something in common in a unique moment where if Diệu was not already sitting on the pile of steel chains it would have been me sitting there with my back to the stern facing the bow. I froze, did not move, steadied my self by holding onto the steel rail wrapped around the deck of the ferry. In the future after that, I did once found another person who sat like that, on a small platform one sprinkly rainy night, composed like a statue immersed in the silence. I love those who could compose themselves like a statue like that. Infinite strings of thoughts ran through their mind pushed out the finite moment and they were by themselves left alone in a world that was detached from everything presently around them. Rodin when he was molding the thinker probably had such moments of detachment created the inexplicable sculpture of a person facing a world in their mind. I don't think Diệu was there yet in his mind. Shoulders, back, his posture were still preoccupied with what happened: Hanoi. I stood there quietly watching Diệu, the smallest sound felt like an unforgivable intrusion. Diêu's shadow, an imprint over the eddies in the water, white bubbles like strips of cotton thread. The stark contrast. Inside were four hundred students being evacuated with their heads together over pages of fiction, quietly talking or fast asleep. While outside, one person sat staring at the night, at time, sat alone in another world. Diệu was an odd sight. As though he was no longer a student. A mixture of surprise and respect swelled up inside me. Finally, I gravitated. My foot caught on something made a noise and Diệu turned around. He viewed me with indifference, but his eyes lit up like two tiny stars. Quietly I sat down next to him, on the icy pile of steel chains. The ferry continued on its way. A moment later after the ferry had passed Bát Tràng, or it might have been Gốm I came to know somewhat about Diệu. His name, he was from Sơn tây and he had only been enrolled in our school for six months and the school had to move. As it turned out, we were from the same school. I asked Diệu:

"It freezing out here. You're not sleepy".
"No, Diệu laughed. When I was younger I took a ferry on Sông Đáy I stayed up all night looking at the stars until I had to get off. I like looking at the stars".

Quiet for a while, Diệu continued:

"There is nothing more beautiful than stars".

Our chatter cut with periods of long silence. We stared into the darkness in the river under the bow. Looking up from the blackness appreciated more of how the stars were so beautiful. Glancing a look at Diệu, the celestial bodies in his eyes and I knowing nothing about what he was in his mind. He was thin, small. His black áo dài was loose on his shoulders, too big for him. When we did not look at the stars, Diệu would tell me about Sơn Tây. An old abandoned rock citadel, deep moats covered completely by over grown grass, the tired midday naps in a small town under the shade of giant bayans, falling asleep to the sound of horse carts through the front and back gates and how in the afternoon the breeze from Sông Hồng came rushing through the streets along with trucks loaded with goods from Trung Hà heading for the dock. Diệu had an interesting way of telling a story then that made me laughed. Later I would come to discover for myself the sounds of the commotions around those front and back gates, abandoned moats full of grass that would eventually turned into the most beautiful pages of fiction that I had the privileged to read written by Diệu.

The night following the school to Hiến the stars were also bright and things were strange. The flow of the Galaxy draped over and touched the heart of the river cutting it turned it into an aureole intersection of light. Not sure when Diệu was pointing at something and said:

"Over there where the stars are all on top of each other there must be millions".

The truth was that I had never imagined how there could ever be so many stars. After that night, the stars I might see them but I only feel closest to them, saw them as the most beautiful stars I have ever seen was the night on the ferry where I first met Diệu. The night sky was a black backdrop overhead, beneath was a bottomless river, the ferry slipped through between two blankets of stars, one of water and one of sky. We were sitting in the middle. Thicker were the descending mist, colder the night, more brilliant were the stars. The heavenly body beauty that lies in the mind and imagination of people. Look up, sketch the imaginary lines towards an unexplored distant planet or take an imaginary stroll between the two banks of the stream of the Galaxy, how I felt that night was not something that could be explained by science. The universe was a thing of amorous beauty, I couldn't explained it when it came to those alluring secretive stars. The ferry continued on its way. I was up with Diệu like that, more preoccupied with admiring the stars than talking, till the ferry docked in Hưng Yên. In contrast were the lights there, dull, sad and ordinary. Then materalised was a pitch black road into town through the corn fields. The alluvium inning vast and wide. The line of students dragged on. Diệu withdrew to the back of the group by my side and we continued our conversations about stars. I nudged him. Diệu then told me about the nights in Sơn Tây, he would stand and watch the stars appeared above the gate of the citadel. He remembered the biggest star would always show up late over the back gate of the citadel, he would wait for it to show as though it was a friend, always at the same predestined place. A few years later after that he couldn't see the star at the same old place and the sky was missing a bright light like a dark longing. The longer I listened the stranger Diệu became.
By the time we set foot into Hiến there was a faint light of dawn in the sky. The horizon was pink without a single star but those stars were the reason we became friends. My friendship with Diệu after that had a cold light, yearning for stars like on that first night.

Diệu's sadness was always present. The entire forteen months – the time we stayed in Hiến – not once did I see that Diệu happy. The new school really suits Diệu. It was a monastery, a three storey grey building that stood out in the middle of a large grassy field behind a market accessed by a red dirt road into town that was always muddy. Behind the school, quite a distant away, lined my a long dike, shadows of longans trees as tall as each other drew along with them consistently the memories. I will never be able to forget the starry nights in Hiến, nor will I forget the river banks in Hiến. Lush green grass, always budding, always fresh, down to the foot came falling down from the top of the dike, the ideal place for us to take a midday nap, each under the shade of a longan tree, looking at a boundless sky through the space in the canopy filled with sunlight. Leaves shaped like the boats in the verses by Huy Cận. They drift into Diệu's sad and desolate world, I believed like the Chàm tower in a verse by Chế Lan Viên when my soul had barely grasped the rhythm of a verse by Nguyễn Nhược Pháp in my formative years. The present of a soul in those romantic formative years. The way Diệu lived and act gave us, the deepest part of Diệu's disposition opened a door to a path to a world that was not only sad but beautiful. Beautiful because of all the light. Sad because of all the noise. Light from stars, silent in the darkness of the universe. Often at the foot of the dike – the quietest spots away from everything, I would completely lose the concept of time, sat there till the clothes on our back took shape, the afternoon had already disappeared without notice. The sunlight barely had a breath left over the eaves of the monastery. The field seemed bigger and deeper was the sky. An afternoon when, Diệu pointed at a patch of sunlight on the grass. And said:

"To able to see such beautiful light now and then in a lifetime is enough".

I did not not understand what Diệu meant by "enough". Maybe instinctively Diệu knew something was up, that his life will be cut short, that soon, he will never be able to see these patches of afternoon light again. I knew then that he had understood fully what this enough meant. Thousand and thounsands of people have lived a life three or four times Diệu's short life, had never been able to grasp and feel the beauty of a patch of afternoon sunlight on the grass like Diệu, a star. They simply see the light, the star, unable to grasp their beauty, heaven and earth viewed blandly by outsiders, superficial, meaningless. What I loved about Diệu both when he was alive, and after his death, a great loss, was the depth of his sadness, and the way he had lived with intention. Not just some shadow turning up to then leave so fast in the middle of a life he was more like a shadow bursting with life that was contantly growing. Here: Diệu did not only earnestly found his way into the depths of all things, he gave them sincerely his love and adoration. Diệu and his way were one. Diệu and the stars were one. Sometime he was a tree. Sometime Diệu was the star.

It was not long before I wrote my first verses of poetry, after my time spent with Diệu. As though nature had intended it, some school kid composing poetry. What made me write them? Was is because in the classroom taught by nature I sat next to Diệu? Phương Sao, by book of poetry will never be published – to me, it was an offering, the last testament to a friend who was dead – I lost it in Sông Mã before we docked at Lèn and the afternoon was swooped by bombers. The dreamy verses I can no longer recall, but the feel of all those emotions stayed, how I felt the first time the nib of my pen touched paper, how I felt about nature through Diệu. Like how the sound of Diệu's soul was like an echo through every nook and cranny of a mountain. I learned to take in all the things around me but Diệu remained wholly missing from each moment I was stunned by the beauty I saw. Diệu was the image of an idea that encapsulated everything. When I feel a woman gives me the impression of the first woman I have ever known, then Diệu was the first beautiful impression that will always stay will me, and I find it time and again in the beauty I welcome now and I know so in the future to come. Across my horizon alone, starlight, in turn, infinitely show up. But Diệu will always be the first.

19, Diệu died. Not in Sơn Tây, or in the street somewhere in Hiến but at alley no. 5 at the end of Khâm Thiên road in Hà Nội. The eruption of The August Revolution. We left school, some left for their home in the country, others for Hà Nội. Time past by for a while before I saw Diệu again. It wasn't until I was back in Hà Nội that I found out Diệu was gone. I asked around and found where he lived. It was around noon. A big road led into a long alley walled off by long grey walls. I stood there for a long time at in the middle of the alley looking up at the empty space in the sky. A foreign smallness of that space in the middle of town. I thought about Diệu's last days alive, living in this alley, with a few rare stars flickering in this narrow walled up sky. I knocked on the tightly fastened door. An elderly woman opened the door. She regarded me quietly. After I introduced myself, she nodded and said:

"Yes, two months since he's gone. It was his lungs! He wanted to be buried on the outside, away from town. He left me a letter to give to you".

I thought to myself: Right here, a star had went out. I followed the elderly woman into the house. The room was dimly lit. The parapet wall old and cracking. The table and chairs stood their in silent on the cold and dark ground. I was standing there for a long time, my entire body numb from waiting for something unknown. That one thing from Diệu, an image, a familiar colour. The pain rose inside me. The room left not a hint of any kind of evidence that Diệu had came back to this space to live and died. How could something like that happened? If he was looking for death then it was the right place for him to die, he couldn't possibly live in such a place, it was no different to a locked up monastery suffocating like a box in the basement. The house was cold, dim, darkness pooled in the eyes of those who was in it. At the same time the memories of million and millions brilliant stars over the damp grassy embankments slabs of deep blue sky over the trees Diệu's heart and soul out there, beyond the city, beyond civilization, on the road, on the roof, where space did not shrink but instead infinitely expand, where humanity could see and be as small as a grain of sand and yet as boundless as the universe, because living and taking in enough is the beauty of boundlessness of both the inside and outside of a person.

The elderly woman opened a draw, pulled out an envelope and gave it to me. It was a standard size letter nothing out of the ordinary. In a few words, he told me that he was going to die, and he hoped that I could go and visit him out there, buried, alone. I folded the letter up. Enquired more about his last moments, she said, Diệu was restless, he barely slept. And the last week before he died, he wanted to lie next to the window. Diệu wanted to remember a lifetime of stars before he died? But the alley was narrow and the wall too high, he couldn't possibly see any thing, all he could do was guess or imagine. I thought. If he had a choice, Diệu probably wanted to die at the bow of a boat on a river, or on a steep dike in the middle of a field with nothing around. Under a sky full of stars.

*

Many years passed by. Phố Hiến still old and ancient, Sơn Tây still sad and beautiful, soft grassy dikes, abandoned without my footprints, because of the distance and lack of opportunity. I would take the night ferry on Hồng Hà now and then after that. But before leaving Hà Nội for the South, I went to Diệu's grave. Saying goodbye to someone who was gone were as overwhelming as someone who was still alive. The elderly woman, Diệu's maternal grandmother had fulfilled her grandson's last wish, at the end of his short life. Diệu was buried in a field on top of a hill. The tombstone facing endless fields with an unobstructed view of the blue sky. The afternoon I went to see my friend's grave, I sat down next to the tumulus. The grass was brown with the hue of the afternoon light. I turned my back to Diệu as I head back into town. People's lives here flew away like lost planets because their lives were so short. And yet still so whole and beautiful. Now Diệu could, fully enjoy his stars. If death were images of the night then all the stars were his alone. I was back in town and the streets were scattered with shadows. I felt light headed, my head spinning. Time. The wheel turning. A pair of brilliantly white wings. The enduring significance of something that was not eternal. And my friend, a star, will continue to shine forever in me.

*

I had no desire to ever talk about all the stars that had belonged to Diệu – there are beautiful things people reserved only for themselves – if I did not came across the passage written by a friend in a book he had given me this afternoon. The passage spoke about the disposition of looking back at the past was a sign of a weak spirit. Which past though? The passage did not made me focused on the writer nor was it stirring like the stars: "The death of the stars last night were like falls into darkness. People must walk on the path of the Sun". I used a pencil to underline that sentence. I missed Diệu suddenly, the stars of the past. I put on a coat and left the house. Through the narrow streets, piled on top of each other at the centre of town, heading gradually for the bank of the river. The streets slowly less cramped. Roofs eaves walls things were further and further apart from each other. Streetlights casting lower and lower shadows over rows and rows of trees. Appeared suddenly high up was the sky. Still a skyline of a city but more generous was the view unravelling before me as I looked up. I stopped in front of the river. I sat down on a rock bench. I had been a long time, days months years, that the stars had left me with a first impression. They were coming down to see me. Twinkling, lively as though they were trying to quietly tell me something. I was again alive with Diệu. Seventeen with Phương Sao, the book of poetry that will never be in print. The value of events that had destroyed what was left of what had meant anything. A beauty derived from the past still like a ray of light necessary for people to live in the present. I live in the present, inseparable from what is dead or from those who were gone, along with history and the persistent human spirit. The knife severing the body of the past could concurrently painfully cut and rip into the corpse of the present. Three portion of time is but one. These thoughts plaqued me. Surrounded by streets, running water, rows of trees, roofs, unreachable sky, bottomless stars. They come together to form one entity of togetherness. The beginnings indistinguishable. The poems I will write will be in the same breathe as the poems I first wrote. If I want to look back at my life through the distillation of a life of someone who was gone, I want to do it with an attitude. People must walk on the path of the Sun toward the future. But it was the past that had made me grow up. Imagined if I had a thousand years to collect all that was beautiful, gifts from the stars of the past then endless will be my collection. And I will always end up with the one conclusion: All beauty contain images of the past.

*

By the time I left the rock bench and followed the same streets home it was already late. A fresh cool breeze brew through a city fast asleep. Heaven and earth fully became one with the streets. Leafy watery shadows. Stars in harmony with the trees, walls, license plates in their familiar enviroment. I walked amongst this familiarity. I accepted myself. I felt less alone. An old movie popped into my head. A sad soldier returning from a great battle, he lost his mind because of all the loud bombs and explosions. Everything was rendered unfamiliar to him. He didn't know who or where he was. His unmarried wife was just one of the thousands of women who were unfamiliar to him. The same old room, the chair by the fire where he sat in the afternoon, the chair where he sat in the morning, the rows of trees, the steps down into the garden, all the familiar images did not help him remember his home, the people he loved, eventhough it was where he lived dreamed, where he spent the happiest time of his life. He was like an alien from another planet. He had lost the past like a tree that had lost its roots. The days and months of the past was a blurr, the impression of the past was a bottomless dark pit. He lived as though he was already dead. He was dead amid life. I don't want to be a soldier coming home with this trauma, without the past, the present is an abandoned cemetery and living is torture. I want to remember, always remember. A decimated city came to mind. The crumbling homes and fallen trees. Broken bricks everywhere. I saw the builders amongst the destruction, built their homes and roads. I saw them with intention went through one pile of rubble after another, looked for evidence of themselves. A photograph. A scarf. An old shoe. What they wanted was to remember. They don't want to lose the past. Because they want to live. Because they know that the most beautiful flowers can not bloom, from barren and frozen land and that chill is the cold indifference and the lack of memories we had of each other.

Những vì sao thứ nhất

Năm mười bảy tuổi, tôi đã sống rất nhiều với những vì sao. Tôi đã gọi chúng là những vì sao của Diệu. Tại sao và tại sao bây giờ tôi nhắc lại những vì sao cũ, tôi sẽ nói ở dưới. Dạo ấy, chúng tôi ở phố Hiến. Căn nhà lá của cụ lý Bằn – người chủ trọ – khoảng vườn nhỏ cạnh bờ ao biến thành một đài thiên văn nhỏ, đêm nào chúng tôi cũng ra ngồi ở đó, tâm hồn thơ dại mở những lối đi lên những đỉnh trời. Tập thơ đầu tiên của tôi với bài đề tựa của Diệu – không bao giờ được in ra – lấy tên là Phương Sao. Những vần thơ thứ nhất viết vào những giờ phút thao thức dưới ngọn đèn nhỏ, trong đêm tỉnh lẻ không cùng, trang giấy trắng muốt là một khoảng không gian rộng bằng thế giới của những vì sao. Thường thường tận khuya chúng tôi mới từ ngoài vườn trở vào nhà. Đêm lạnh buốt. Liếp mỏng. Hoa lá ngoài vườn thơm một hương thơm quái đản. Những ngọn cỏ tối chân bờ ao thân mật gần gũi như những linh hồn người. Không khí liêu trai xuất ra từ những gốc rêu đất ẩm lạnh. Những vì sao tưởng như còn đi xuống nói chuyện vũ trụ và đời hành tinh lạnh lùng với những khoảng tuyết băng ngời ngời trên cao.

Tuổi mê sao, coi trăng là bạn và đường đi là con sông Ngân Hà lấp lánh, ánh sáng mơ màng choán ngập tâm tưởng tôi, trên những trang sách tôi, vào tận giấc ngủ. Trường chúng tôi ở Hà Nội dọn về sau mấy trận oanh tạc kho đạn Nhật Bản ở Gia Lâm, bấy giờ là vào khoảng cuối năm 1944. Nên trời đã thẫm màu của một thời chiến đã bén lửa có bóng những chiếc pháo đài bay hai thân từ duyên hải tiến vào không phận thành phố phòng thủ. Trái bom dữ dội làm phát hỏa cả một góc cổng thành Cửa Bắc. Hai hôm sau chúng tôi đóng cửa trường ra bến Phà Đen.

Tôi gặp Diệu lần đầu tiên trên chuyến tàu đêm dời Hà Nội lúc hai giờ sáng. Nếu Diệu còn sống, tôi cũng vẫn nhớ được trọn đời chuyến tàu đêm ấy. Nước chảy bồng bềnh. Bóng tối dăng dăng. Tiếng còi dời bến nức nở. Diệu chết, chuyến tàu, tiếng còi, bóng tối sống lại trong tôi thành những hình ảnh vĩnh cửu của tuổi mười bảy. Đêm nay tưởng nhớ lại những vì sao cũ tôi đi lại trong tưởng tượng một chuyến tàu trong đêm Hồng Hà. Tôi đã mất Diệu, xa Hồng Hà và những vì sao cũ.

Vậy là buổi chiều ấy, một chuyến tàu đã dời Hà Nội. Còi hú dài đập vào những bãi vắng không nhìn thấy. Tiếng nức nở là những âm thanh vĩnh biệt. Nhịp đẩy đưa bồng bềnh của nước chảy dưới gầm cầu. Nước chảy xuôi, bánh lái chân vịt quay trở lại. Tôi đón nhận ấn tượng thứ nhất về thời gian trong chuyến đi lần đầu. Tôi nhớ lại từng chi tiết. Tàu đi đã lâu. Những ánh nến được đồng loạt đốt lên. Chúng tôi là bốn trăm người không ngủ. Tiếng nói chuyện thì thầm từ đầu đến cuối mũi tàu. Đêm mùa đông vải bạt phủ kín tứ phía. Từ buồng máy hơi than lửa bốc lên ngột ngạt. Tôi không ngủ được cũng không xem được cuốn tiểu thuyết mang theo và cũng không góp chuyện được với lũ bạn hữu. Sau cùng tôi đứng dậy lách khỏi đám thân thể nằm ngổn ngang vén bạt đi ra, lần về phía mũi tàu.

Tôi trông thấy Diệu lần thứ nhất. Anh ngồi quay lưng lại trên đống dây sắt. Lúc đó tôi chưa biết Diệu là ai nhưng một cảm giác thân thuộc đã vụt đến. Sự gần gũi của hai người cùng có một cái gì giống nhau trong một giờ phút đặc biệt vì nếu không có Diệu ngồi đó tôi cũng sẽ đến ngồi trên đống dây xích sắt và cũng quay lưng trở lại. Tôi đứng lại, không động, tay vịn vào thành sắt vây quanh đai tàu. Về sau, có một lần tôi cũng trông thấy một người ngồi như thế, trong một sân ga nhỏ đêm mưa phùn, chờ một chuyến tàu chưa đến, như một cái bóng một pho tượng đắm chìm trong im lặng. Tôi yêu những con người với những bóng hình thành tượng như vậy. Sự suy nghĩ triền miền lúc đó như đẩy ra khỏi hiện tại có giới hạn đến một thế giới nào chỉ có mình với mình không một liên lạc một vướng bận với chung quanh. Rodin lúc nặn tượng người suy tưởng chắc cũng có những phút tách rời như thế để sáng tạo trong những hình nét điêu khắc thần kỳ một con người đối diện với thế giới nội tâm của mình. Phút ấy tôi chắc Diệu cũng chưa lắng được hẳn vào suy tưởng. Bờ vai bờ lưng kia còn như bị đè nặng dưới một tâm sự: Hà Nội. Tôi cứ đứng yên lặng mà nhìn Diệu, thấy rằng một tiếng động nhỏ lúc đó cũng không thể tha thứ. Bóng Diệu in lên mặt sông đêm khuya thoáng gợn những bọt nước trắng như những sợi chỉ đứt. Tôi nghĩ đến một cái gì tương phản. Bên trong, bốn trăm gã học trò tản cư chụm đầu trên những trang tiểu thuyết, thì thầm nói chuyện hoặc đã ngủ say sưa mê mệt. Và bên ngoài, một người ngồi nhìn đêm, nhìn thời gian, ngồi trong một thế giới. Tôi thấy Diệu lạ lắm. Lúc đó tôi không còn nghĩ Diệu là một gã học trò nữa. Tôi vừa ngạc nhiên vừa kính trọng. Sau cùng, tôi tiến lại gần. Bước chân tôi vướng vào một cái gì, làm thành tiếng động và Diệu quay lại. Anh nhìn tôi thản nhiên, nhưng hai con mắt sáng lên như hai vì sao nhỏ. Tôi lặng lẽ ngồi xuống bên cạnh, trên đống dây xích sắt đã lạnh buốt. Còn tàu vẫn chuyển đi. Một lát sau tôi đoán vào lúc tàu về qua vùng Bát Tràng, Gốm gì đó thì tôi đã được biết ít nhiều về Diệu. Tên anh, quê ở Sơn Tây và mới xin nhập học được nửa tháng thì trường phải thuyên chuyển. Thảo nào cùng trường mà chúng tôi chưa quen nhau. Tôi hỏi Diệu:

“Ngồi ngoài này lạnh lắm. Anh không buồn ngủ sao”.
“Không, Diệu cười. Ngày nhỏ đi thuyền trên sông Đáy tôi vẫn thức suốt đêm cho đến lúc ghé bến. Tôi thích nhìn sao”.

Yên lặng một lúc, Diệu nói tiếp:

“Không gì đẹp bằng những vì sao”.

Câu chuyện giữa chúng tôi thỉnh thoảng lại bị cắt đứt bằng những im lặng dài. Chúng tôi cùng nhìn xuống khoảng tối của sông dưới mũi tàu. Một lát, nhìn lên, tôi bắt đầu thấy những vì sao là đẹp. Nhìn sang Diệu, tinh tú đựng trong mắt anh và tôi không biết anh đang nghĩ đến điều gì. Người anh gầy, nhỏ. Anh mặc một chiếc áo dài đen rộng lùng thùng. Thôi nhìn sao, Diệu lại kể chuyện Sơn Tây cho tôi nghe. Thành đá cổ cũ hoang vắng, hào sâu cỏ lấp kín, buổi trưa tỉnh lẻ nắng mệt mỏi ngủ giữa những bóng bàng cao vút, tiếng bánh xe ngựa lăn vòng quanh cửa Tiền cửa Hậu và buổi chiều gió sông Hồng thổi vào thành phố với những chuyến xe hàng nặng nề từ mạn Trung Hà vào đỗ trong bến. Tôi hơi buồn cười về lối thuật chuyện của Diệu lúc đó. Sau này tôi mới khám phá thấy những tiếng xe cửa Tiền cửa Hậu ấy, những rãnh hào cỏ hoang ấy là những trang tiểu thuyết đẹp nhất tôi đã đọc được ở Diệu.

Đêm theo trường về phố Hiến sao cũng sáng và cũng nhiều lạ lùng. Sông Ngân Hà vắt qua chạm vào lòng sông cắt thành một ngã tư hào quang. Con tàu đi lâu vẫn không hết ngã tư ánh sáng. Một lúc nào đó Diệu chỉ tay bảo tôi:

“Chỗ kia sao xúm xít dễ đến hàng triệu”.

Quả thật chưa bao giờ tôi lại có cảm tưởng sao nhiều đến như thế. Về sau, đêm nào tôi cũng gặp những vì sao nhưng tôi chỉ gần chúng nhất, thấy chúng đẹp nhất riêng trong đêm đi tàu và gặp Diệu. Nền trời đen thẫm ở trên, con sông ở dưới sâu hút, tàu chuyển mình giữa hai màn sao, một của trời và một của nước. Chúng tôi ngồi ở giữa. Sương xuống càng nhiều, đêm càng lạnh, sao càng sáng rực rỡ. Vẻ đẹp của tinh tú đêm ấy nằm trong tâm tưởng người. Nhìn lên, vẽ những con đường tưởng tượng đến một hành tinh xa lạ hoặc là dạo những bước chân tưởng tượng giữa hai bờ sông Ngân, cảm xúc tôi đêm đó không phải thuộc về một ý niệm khoa học. Vũ trụ chỉ là một cảnh tượng đẹp lãng mạn, tôi không phân tích nổi với những vì sao bí mật quyến rũ. Con tàu vẫn đi. Tôi đã thức với Diệu như thế, nói chuyện thì ít ngắm sao thì nhiều, cho đến khi tầu cập bến Hưng Yên. Ánh sáng của lửa bến khác hẳn, đục, buồn và tầm thường. Rồi con đường lên thành phố hiện ra tăm tối qua những bãi ngô. Đất bồi ven sông rộng mênh mông. Đoàn học trò kéo dài. Diệu lùi xuống cuối đoàn đi bên cạnh tôi và câu chuyện về những vì sao vẫn chưa dứt. Tôi gợi chuyện. Diệu lại kể cho tôi nghe những đêm ở Sơn Tây, anh đứng ngắm sao hiện lên trên cổng thành. Anh nhớ có một vì sao lớn đêm nào cũng mọc rất muộn ở góc thành cửa Hậu, anh đã chờ đón như chờ một người bạn, ở một chỗ nhất định. Mấy năm sau anh không nhìn thấy vì sao ở chỗ cũ và khoảng trời thiếu vắng một điểm sáng như một sự thương nhớ đen. Tôi nghe chuyện càng thấy Diệu kỳ lạ.

Trời sáng mờ mờ khi chúng tôi đặt chân vào phố Hiến. Nền trời hồng hồng không còn một vì sao nhưng mà những vì sao đêm qua đã làm chúng tôi thân nhau. Tình bằng hữu giữa tôi và Diệu sau này vẫn có cái ánh sáng lạnh và hình ảnh thương nhớ của những vì sao đêm thứ nhất.

Nỗi buồn của Diệu thường trực. Trong suốt mười bốn tháng – thời gian lưu trú ở phố Hiến – không bao giờ tôi thấy Diệu vui. Trường học mới rất thích hợp với Diệu. Đó là một tu viện ba tầng màu xám đứng sừng sững giữa một bãi cỏ rộng sau chợ cách xa thị xã bằng một con đường đất đỏ lúc nào cũng lầy lội. Phía sau trường, thật xa, một con đê chạy dài, bóng những cây nhãn cao đều nhau kéo đi với những khoảng cách đều đặn. Tôi không quên được những đêm sao ở phố Hiến, cũng không quên được những bờ đê phố Hiến. Cỏ xanh mướt, lúc nào cũng tươi nõn, từ mặt đê thoai thoải đổ xuống chân đê, chỗ nằm lý tưởng cho chúng tôi những buổi trưa đến đó chia nhau mỗi người một gốc nhãn, nằm nhìn bầu trời biếc giữa những khoảng lá trống động nắng. Thật là những cánh lá thon mình thuyền của Huy Cận. Chúng đi vào tâm hồn Diệu u ẩn hoang vu mà tôi đã muốn so sánh với một tháp Chàm của Chế Lan Viên khi tâm hồn tôi mới chỉ có được cái thơ dại bỡ ngỡ của một vần thơ Nguyễn Nhược Pháp. Trong lãng mạn của tuổi thơ đã có tượng trưng của hồn. Tác dụng từ con người từ nếp sống của Diệu gửi tới chúng tôi, sắc thái sâu đậm nhất là bao giờ ở Diệu cũng như mở ra một cửa ngõ của suy tưởng chúng tôi theo đó đi vào những thế giới ảo tưởng vừa đẹp và vừa buồn. Đẹp vì nhiều ánh sáng. Buồn vì ít tiếng động. Ánh sáng của những vì sao, trong sự im lặng của đêm của vũ trụ. Nhiều khi nằm ở chân đê – chọn những góc khuất vắng, tôi đã mất hẳn ý niệm về thời gian, đến lúc rũ áo ngồi đây, buổi chiều đã xuống từ bao giờ mà không hay biết. Nắng xế thoi thóp trên mái tu viện. Những bờ ruộng kéo dài và trời sâu hơn. Một buổi chiều, Diệu đã chỉ cho tôi một dải nắng sắp tàn trên mặt cỏ. Và nói:

“Một đời được nhìn nắng đẹp vài lần thế này cũng đủ”.

Tôi không hiểu chữ “cũng đủ” của Diệu. Có lẽ bởi một linh tính nào đã báo trước cho Diệu, anh nằm xuống sớm, để những dải nắng chiều trở nên quý báu vì vĩnh viễn con người anh không nhìn thấy nữa, không lâu gì. Bấy giờ tôi mới thấy Diệu có lý và hiểu thấu đáo ý nghĩa hai chữ cũng đủ của anh. Hàng nghìn hàng vạn con người sống lâu gấp ba bốn lần cuộc đời ngắn ngủi của Diệu, chưa từng bao giờ ý thức và xúc cảm được về cái đẹp của một dải nắng, một vì sao. Họ chỉ biết là có nắng đấy có sao đấy, nhưng không biết thế nào là đẹp, và bởi vậy trời đất thiên nhiên chỉ là những đối tượng thờ ơ của một cái nhìn khách quan, vô nghĩa và ở ngoài. Điều càng làm cho tôi quý mến Diệu lúc sống, và sau cái chết của Diệu, thương xót anh mãi mãi, là bản chất buồn, nhưng sức sống của Diệu thật mãnh liệt. Chỉ như một cái bóng đi vào và ra khỏi rất thoáng rất mau giữa cuộc đời như là một cái bóng đựng một lượng sống chan hòa phát triển. Ở chỗ: Diệu chẳng những đã thao thức tìm kiếm một lối đi vào sâu trong sự vật, anh còn gửi cho sự vật lòng yêu mến chân thành. Thái độ này gắn Diệu vào với sự vật làm một. Những vì sao với anh là một. Dải nắng chiều bờ cỏ xanh với anh là một. Lúc anh là một thân cây. Lúc anh là một vì sao.

Sống với Diệu một thời gian, tôi đã viết những vần thơ thứ nhất. Tự nhiên, dễ dàng như gã học trò làm bài giữa trời đất. Cái gì thúc đẩy tôi? Có phải là trong lớp học thiên nhiên tôi ngồi chung ghế với Diệu? Tập thơ Phương Sao không bao giờ được in ra – tôi coi như là một phúng viếng gửi cho người bạn đã khuất – tôi đã đánh rơi xuống dòng sông Mã trước bến đò Lèn một buổi chiều có phi cơ oanh tạc vụt đến. Những dòng thơ mơ hồ không nhớ được nữa, nhưng mà những xúc cảm ghi nhận trong đó tôi nhớ chính là sự tiếp xúc đầu tiên của tôi với giấy mực với thiên nhiên qua con người Diệu. Ví như những âm thanh tôi nghe được qua hồn Diệu là tiếng vang núi. Bây giờ thì những xúc cảm tôi đã có thể tiếp nhận thẳng ở sự vật nhưng Diệu vẫn cứ còn nguyên vẹn là một sự thiếu vắng những lúc tôi chợt đứng sững một mình giữa một cảnh tượng đẹp làm mình ngây ngất. Diệu mang hình ảnh một ý niệm tổng hợp. Nếu mà người đàn bà thứ nhất vẫn gửi lại cảm xúc qua những người đàn bà khác tôi gặp nhiều về sau, thì Diệu cũng là cái đẹp đầu tiên ấn tượng tôi vẫn luôn luôn gặp lại trong những cái đẹp tôi đón nhận được bây giờ và mai sau. Trên nền trời của riêng tôi, những vì sao vẫn thay phiên nhau mọc lên trong ánh sáng tinh tú muôn vạn. Nhưng Diệu thì vẫn là vì sao thứ nhất.

Diệu chết năm 19 tuổi. Không phải ở Sơn Tây, cũng không phải ở phố Hiến mà trong cái ngõ hẻm số 5 cuối đường Khâm Thiên ngoài Hà Nội. Cách mạng tháng Tám bùng nổ. Chúng tôi bỏ trường, người về Hà Nội người về quê. Bẵng đi khá lâu tôi không gặp Diệu. Đến lúc lên Hà Nội mới biết tin Diệu đã mất. Tôi hỏi thăm và tìm đến chỗ Diệu ở. Lúc bây giờ vào buổi trưa. Qua một phố lớn, ngõ hẹp mất hút giữa hai bờ tường xám. Tôi đã đứng lại rất lâu giữa lòng ngõ, nhìn lên khoảng trời cao. Một khoảng trời thành phố bé nhỏ lạ lùng. Tôi nghĩ đến những ngày cuối cùng của Diệu, ở ngõ hẻm, với một vài vì sao hiếm hoi họa hoằn mới hiện ra giữa hai chiều tường. Tôi gõ vào một tấm cửa đóng kín. Một bà cụ già ra mở cửa. Bà ngó tôi chăm chú. Sau khi tôi tự giới thiệu, bà gật đầu nói:

“Phải, cháu nó mất đã hai tháng. Bị bệnh đau phổi đấy ông ạ! Theo lời cháu dặn tôi chôn cất cháu ở một nghĩa địa ngoại ô. Cháu có gửi tôi một lá thư dặn giao lại cho ông”.

Tôi nghĩ thầm: Một vì sao đã tắt ở đây. Tôi theo bà cụ vào nhà. Căn buồng tối mờ mờ. Tường mái long lở cũ kỹ. Mấy chiếc bàn ghế đứng im lặng trên nền đất tối và lạnh. Tôi đứng rất lâu, cả người tê đi trong sự đợi chờ tiếp nhận lại một cái gì. Một cái gì của Diệu, một hình ảnh, một màu sắc quen thuộc. Cảm giác đau đớn rức buốt nổi lên trong tôi. Căn phòng không để lại một dấu tích nhỏ bé nào có thể chứng minh với tôi Diệu đã về sống và đã chết ở đây. Có thể nào được không? Nếu để tìm đến cái chết Diệu có thể về đây để chết, nhưng chỗ này anh không thể sống được, ở đây chẳng khác gì một tu viện bưng bít như một hầm kín. Căn nhà lạnh thiếu ánh sáng, bóng tối đọng lại trong mắt. Tôi nhớ cùng một lúc đến những đêm sao lấp lánh muôn triệu những bờ đê cỏ mướt những phiến da trời xanh trên đỉnh cây cái thế giới tâm hồn của Diệu ở ngoài kia, bên ngoài thành phố bên ngoài ngoại ô, bên trên mặt đường bên trên mái nhà, chỗ những khoảng rộng mà tầm mắt không bị thu hút, cái nhìn không bị giới hạn, ở đó con người thấy mình nhỏ như một hạt cát và cũng lớn như vũ trụ, bởi sống và ý thức được đầy đủ thế nào là cái đẹp của khoảng cao rộng, bên trong và bên ngoài mình.

Bà cụ mở một ngăn tủ trao cho tôi lá thư. Trang giấy ngắn cũng không có gì quan trọng. Diệu chỉ vắn tắt viết cho tôi, anh biết anh sắp mất và hy vọng tôi sẽ ra thăm chỗ anh nằm ở ngoài trời, một mình. Tôi gập thư lại. Hỏi chuyện bà lão già về những phút cuối cùng của Diệu, bà cho biết Diệu thao thức ít ngủ. Và trong tuần lễ sau cùng, luôn luôn đòi ra nằm gần cửa sổ. Diệu muốn thu vào trong đôi mắt hấp hối những vì sao một đời? Nhưng ngõ thì hẹp tường thì cao anh chỉ thể đoán thấy mà không nhìn thấy. Tôi nghĩ vậy. Nếu được lựa chọn, chắc Diệu đã muốn được nhắm mắt ở một mũi tàu trong chuyến đi đêm trên sông, hoặc trên một bờ đê cao, giữa những khoảng rộng. Trong một đêm rất nhiều sao sáng.

*

Nhiều năm qua đi. Phố Hiến cổ cũ, Sơn Tây đẹp buồn, những bờ đê cỏ mướt, không có bước chân tôi trở lại thăm viếng, vì xa cách và thiếu cơ hội. Tôi cũng đi nữa những chuyến tàu đêm trên Hồng Hà. Nhưng trước khi dời Hà Nội vào Nam, tôi có đến thăm mộ Diệu. Chia tay với người chết vậy mà cũng rưng rưng đau đớn như với người còn sống. Bà cụ già đã làm theo ý muốn cuối cùng của đứa cháu ngoại mất sớm. Mộ Diệu đặt trên một thửa ruộng cao. Trước mộ là đất trải đi mênh mông, và trời xanh không vướng khuất. Chiều đến thăm mộ bạn, tôi đã ngồi xuống bên cạnh nấm đất. Cỏ úa màu nắng chiều. Tôi quay lưng với Diệu trở lại thành phố. Cuộc sống của người ở đây ngắn ngủi vụt đi như một hành tinh lạc đường. Nhưng đẹp và trọn vẹn. Bây giờ Diệu, có thể hoàn toàn theo dõi những vì sao của anh. Nếu cõi chết là hình ảnh của đêm thì những vì sao đã thuộc của riêng anh. Tôi trở lại thành phố trên những con đường đã chạng vạng bóng tối. Đầu óc tôi váng vất một nhịp đẩy đưa bồng bềnh. Thời gian. Bánh xe lăn. Đôi cánh trắng muốt. Ý nghĩa trường tồn của một cái gì không vĩnh cửu. Và người bạn, như một vì sao, còn sáng mãi trong tôi.

*

Tôi sẽ không bao giờ nói trở lại những vì sao của Diệu – có những cái đẹp, đẹp đến nỗi người ta chỉ muốn giữ một mình và không muốn nhắc nhở tới – nếu tôi không tình cờ đọc một đoạn văn của một người bạn trong cuốn sách anh vừa tặng tôi chiều nay. Đoạn văn nói rằng thái độ trở về với dĩ vãng là một triệu chứng tâm hồn yếu đuối. Nhưng mà dĩ vãng nào? Đoạn văn không làm tôi để ý nếu người viết không đả động tới những vì sao: “Những vì sao đã tắt đêm qua như những sự gục ngã tối tăm. Con người phải đi trên đường đi của mặt trời”. Tôi lấy bút chì gạch dưới câu văn. Tự nhiên tôi nhớ đến Diệu, đến những vì sao cũ. Tôi mặc áo ra khỏi nhà. Qua những dãy phố chật hẹp, chồng xếp lên nhau ở trung tâm thành phố, tôi đi dần ra mạn bờ sông. Phố thưa dần. Mái nhà bờ tường cái nọ cách xa cái kia hơn. Những hàng cây những bóng điện thấp xuống. Rồi thì là sự hiển hiện cao vút đột ngột của vòm trời. Vẫn là một vòm trời thành phố nhưng một cảm giác rộng rãi đã trải ra trước mắt tôi nhìn lên. Tôi dừng bước trước bờ sông. Tôi ngồi trên một chiếc ghế đá. Đã lâu lắm, qua rất nhiều năm nhiều tháng ngày, những vì sao mới lại trở về qua ấn tượng thứ nhất. Chúng đang đi xuống tôi. Nhấp nháy, linh động như những tiếng nhắc nhở thầm. Tôi sống lại với Diệu. Tuổi mười bảy tập Phương Sao với những vần thơ không bao giờ được in ra. Giá trị của những sự kiện đã tàn hủy những ý nghĩa còn tồn tại. Cái đẹp khởi từ nguồn gốc cũ vẫn như một dòng ánh sáng thiết yếu cho đời người hôm nay. Tôi sống hôm nay, cũng không tách biệt được với những cái gì đã chết những người đã chết, với lịch sử với tâm hồn người đời đời. Nhát dao chặt đứt mình mẩy quá khứ thì thi thể của hiện tại cũng rách nát đau đớn. Ba phần thời gian chỉ là một. Tôi nghĩ miên man như vậy. Chung quanh tôi là thành phố, dòng nước chảy, những hàng cây, những mái nhà, vòm trời cao, đáy nước sao. Chúng tổng hợp lại thành một thực thể tổng hợp. Tôi không thấy một khởi điểm riêng lẻ nào. Những vần thơ tôi sẽ viết và sẽ được in ra sẽ còn cái hơi thở của tập thơ buổi đầu. Làm cái việc ôn lại đời mình qua những điều chắt gạn ở cuộc sống một người đã khuất, tôi muốn tự đặt cho mình một thái độ. Con người phải đi trên đường mặt trời hướng vào tương lai. Nhưng quá khứ đã làm tôi lớn lên. Tôi tưởng rằng nếu tôi có hàng ngàn năm để làm cái việc thu lượm những cái đẹp, những vì sao từ quá khứ gửi tới thì cái việc thu lượm đó sẽ không bao giờ hết. Và tôi đi đến một kết luận: Cái đẹp nào cũng chứa đựng một hình ảnh của quá khứ.

*

Cho tới lúc tôi dời bỏ chiếc ghế đá theo đường cũ trở về nhà thì đêm đã khuya. Gió mát rượi thổi qua thành phố ngủ yên. Trời đất bây giờ như đã hòa mình hẳn vào với những lòng đường. Bóng lá bóng nước. Những vì sao ở cùng với những hàng cây, những bờ tường, những biển số trong một khung cảnh gần gũi thân mật. Tôi đi giữa sự gần gũi thân mật này. Tôi tự bằng lòng tôi. Tôi thấy tôi bớt lẻ loi. Chợt nghĩ đến một cuốn phim xem đã lâu. Chuyện thuật lại những ngày trở về buồn rầu của một người quân nhân sau trận đánh nhau lớn, những đợt trọng pháo sấm sét dữ dội đã làm y mất trí nhớ. Y không nhận được gì nữa. Y không biết mình là ai, ở đâu. Người vợ chưa cưới ngày xưa chỉ là một trong muôn nghìn người đàn bà xa lạ. Gian phòng cũ, chỗ ngồi cạnh lò sưởi buổi chiều, chỗ ngồi buổi sáng ở ngoài vườn, những hàng cây những bờ thềm, tất cả những những hình ảnh quen thuộc ấy đều không giúp y nhận lại được nhà cửa quê hương, những người yêu dấu, mặc dù ở đó y đã sống những ngày thần tiên và thơ mộng. Y như giống người đến từ một hành tinh khác. Y đã mất quá khứ, như một thân cây mất rễ. Những ngày tháng về trước đã nhạt nhòa dấu tích, ấn tượng xa xưa chỉ là một vực đen sâu không cùng. Y sống cũng như chết. Y chết giữa cuộc sống. Tôi không muốn làm người quân nhân trở về sau cơn mê hoảng ấy, mất quá khứ, khiến cho hiện tại chỉ còn là một nghĩa địa một sa mạc và đời sống là một cực hình. Tôi muốn nhớ lại, luôn luôn được nhớ lại. Tôi nghĩ đến một thành phố hủy phá. Nhà đổ cây sập. Gạch đá ngổn ngang. Tôi trông thấy cái cảnh tượng hoang tàn đó những bầy thợ thuyền đang xây dựng lại nhà ở và đường đi. Tôi cũng trông thấy những đoàn người lang thang lần mò từ đống gạch này sang đống gạch khác trong một thái độ lầm lì đầy ý nghĩa, tìm kiếm lại những dấu tích cũ. Một tấm ảnh. Một chiếc khăn quàng. Một chiếc giày cũ. Họ muốn nhớ lại. Họ không muốn mất quá khứ. Vì họ còn muốn sống. Vì họ biết rằng những bông hoa rực rỡ nhất của sự sống không thể nở được, không bao giờ nở được, trên khoảng đất héo hon và giá buốt là sự lạnh lùng thản nhiên và sự lãng quên nhau.