Đạo Nguyên, hòa ca cùng nguyệt

Khi đêm chìm trong yên tĩnh, khi đêm là lắng đọng của ngày ồn, người lâng bật trong thanh khiết như ly nước đứng yên, mọi cáu bẩn chìm đọng xuống đáy. Như thể duyên hạnh ngộ tìm về, tôi đọc lại một hòa ca (waka) của đại sư Đạo Nguyên Hy Huyền (Dōgen Kigen), bạn hiền Nguyễn Phước Nguyên tặng cho một thi ảnh tuyệt đẹp đầy ý nghĩa, mô tả bài hòa ca bằng hình với nguyên tác Nhật ngữ, cùng bài phỏng dịch của tôi từ Anh ngữ. Một bức ảnh chan chứa cả ngàn lời, khi lời rất ít, chỉ bàng bạc một ánh trăng dội xuống vũ trụ về đêm. Và một con thuyền buông thả không neo, ngập tràn trong nguyệt giới. Bài hòa ca của Đạo Nguyên như thế này,

波も引きNami mo hiki
風もつながぬkaze mo tsunaganu
捨小舟sute obune
月こそ夜半のtsuki koso yowa no
さかひなりけりsakai narikeri

Waves settle
and the wind calms.
A tiny discarded boat drifts,
unmoored.
In the middle of night,
It is completely the world of the moon.
(trans. by Shohaku Okumura Roshi)

Sóng yên
gió lặng.
Thuyền trôi.
Giữa đêm,
Ngập ánh trăng ngời đầy khoang
(Vũ Hoàng Thư phỏng dịch)

Thi ảnh: Nguyễn Phước Nguyên

Bài hòa ca không giảng giải một giáo lý nào, chỉ dẫn đến một khung cảnh thật êm đềm, một chiếc thuyền thả trôi, sóng gió yên, và trăng. Chính sự tịch nhiên và vô thanh ấy như mở cánh cửa cho chúng ta bước vào thế giới của hành giả trên đường tầm đạo.

"Sute obune", nghĩa đen là "con thuyền bị trôi dạt, bỏ rơi", ý nói đến thân tâm, ngủ uẩn mà hành giả đã buông bỏ. Sóng tượng trưng cho sự trở ngại vì bám víu, gió đưa đẩy từ nghiệp lực vô minh và dục vọng. Con thuyến ấy đang thả trôi, trong sóng yên và gió lặng, tỉ như hành giả không còn dính mắc vào danh sắc, không còn trụ vào kiến chấp. Khi ấy một mình tự tại, không dạt trôi theo sóng, gió chẳng chi phối được hướng đi, an nhiên tịch lặng trong ánh trăng. Đó chính là cảnh giới của bậc giải thoát. Thế giới hiện tiền là nơi ánh trăng bao trùm vạn tượng. Không còn phân biệt giữa con thuyền và mặt trăng, chỉ có nguyệt quang, rọi soi nơi nơi minh thế. Uyên nguyên chân như.

Chánh Pháp Nhãn Tạng(*) (Shōbō Genzō) của thiền sư Đạo Nguyên Hy Huyền là cuốn sách bao gồm những bài pháp ngắn Sư đã giảng dạy cho đạo chúng trong suốt cuộc đời của mình. Sư nhắc đến lời bàn về trăng của Tổ Bàn Sơn, thiền sư Bảo Tích trong bài pháp Mặt Trăng (Tsuki) như sau:

“Trăng tâm một mình và tròn đầy. Ánh sáng của nó nuốt vạn sắc.
Ánh trăng không chiếu sáng các vật. Các vật không hiện hữu.
Ánh sáng và các vật cả hai biến mất. Đây là cái gì?”

(Tâm nguyệt cô viên, quang thôn vạn tượng.
Quang bất chiếu vật, vật diệc vô tồn.
Vật quang câu vong – thử thị hà vật?)

Thử thị hà vật? Hỏi không phải để hý luận mà để thực sống, vì thiền là sống thực, nhất nhất cử động trong từng sát na. Chỉ khi thân tâm chẳng còn gì để buông, lặng im không còn niệm, thì trăng trong tâm mới hiển hiện tròn đầy, không chiếu mà sáng, không hiện mà có muôn nơi. Trăng và vạn vật là một, sóng, gió, thuyền tan hòa trong nguyệt giới. Mặt trăng là tâm, là Phật tánh, là tất cả các pháp theo Đạo Nguyên trong Chánh Pháp Nhãn Tạng.

Vũ Hoàng Thư
Tháng 9, 2025

(*) Chánh Pháp Nhãn Tạng, Đạo Nguyên Hy Huyền (1200 – 1253), Đỗ Đình Đồng Việt dịch từ Anh ngữ.