Phù du

Nguyễn Linh Khiếu

Bậc cửa

Thấy bạn tần ngần đứng nơi bậc cửa một ngôi nhà cổ ở Phượng Hoàng cổ trấn (Trung Quốc). Mình hỏi có gì à. Bạn bảo không ạ. Nhưng mỗi lần đứng nơi bậc cửa một ngôi nhà em luôn có một cảm giác rất lạ anh ạ. Mình nói hay nhỉ cảm giác của em thế nào.

Im lặng một hồi. Bạn nói cảm giác khấp khởi hồi hộp. Cứ như được trở về ngôi nhà ấm áp của mình. Mình nói ai cũng ra đi từ bậc cửa ngôi nhà của mình và bao giờ cũng mong trở về ngôi nhà ấy. Bạn hỏi ai cũng có một ngôi nhà của mình đúng không. Mình nói đúng là thế. Ngôi nhà của mình là nơi an trú duy nhất của mỗi người trên cõi đời này.
Im lặng một hồi. Bạn nói ai không có ngôi nhà của mình chắc là bơ vơ lắm. Mình mỉm cười. Thấy mình cười bạn hỏi không đúng thế sao. Mình nói bước ra khỏi bậc cửa ngôi nhà của mình là bơ vơ rồi. Không có nhà để về thì ngàn lần bơ vơ em ạ.

20.6.2023 

Con vờ

Buổi sớm hai đứa ngồi uống cà phê bên sông Hồng. Dưới mép nước mấy ngư dân đang chao vợt bắt vờ. Thấy thế bạn hỏi họ bắt cá phải không. Mình nói không phải cá mà là bắt vờ. Bạn nhớn mày hỏi vờ là con gì. Mình xuống xem được không. Khi bọn mình xuống tới mép nước thì cuộc săn vờ cũng sắp tàn. Nhưng vẫn còn khá nhiều vờ bay chấp chớp mặt nước.

Khi trở lại quán cà phê trên tay bạn đã có mấy con vờ. Săm soi lũ vờ một hồi bạn bảo giống y chang chuồn chuồn nhưng bụ bẫm hơn. Toàn thân trắng toát mặt mày ngô nghê trông ngộ quá anh ạ. Mình nói vờ là loài phù du chỉ có ở sông Hồng. Ấu trùng vờ sống nhiều năm ở lớp đất thịt nơi đáy sông. Từ tháng 2 đến tháng 4 âm lịch đúng ngày định mệnh ấu trùng vờ đồng loạt nổi lên mặt nước. Sau khi trải qua hai lần lột xác nó cất cánh bay vật vờ mặt nước để giao phối và để trứng. Đẻ xong tất cả đều chết. Đời vờ rất ngắn ngủi chỉ chừng 30 phút. Nhưng vô cùng rực rỡ.

Nghe mình nói bạn cười phá lên. Mình hỏi sao em lại cười vờ. Bạn bảo em không chỉ cười con vờ. Mà cười con nào với anh xuất hiện ở đời này cũng chỉ là sinh ra giao phối và đẻ trứng xong thì chết. Mình bảo em hay nhỉ hữu sinh này con nào chả thế. Bạn cười ngặt nghẽo. Rồi bảo cái đầu của anh lạ quá. Loài nào với anh cũng chỉ là sinh ra giao phối đẻ trứng và chết. Mình bảo cõi phù du này muôn loài đều thế em ạ.

19.4.2026

Con bướm

Trên đỉnh Trương Gia Giới (Trung Quốc). Khi ngồi ngắm đàn bướm bay lượn quanh một khóm hoa. Mình hỏi em có biết bầy bướm kia con nào đực con nào cái không. Nghe hỏi bạn quả quyết con đẹp rực rỡ là con cái. Con xấu xí úi sùi là con đực. Mình bảo em nhầm rồi. Ngược lại con rực rỡ nổi bật là đực còn con úi sùi xấu xí là cái.

Nghe thế bạn giãy nảy nói anh lại dìm hàng con cái rồi. Anh nhớ xem. Phụ nữ bao giờ chả đẹp hơn đàn ông. Mình nói loài người như thế là trái tự nhiên em ạ. Bạn hỏi trái là sao chứ. Mình nói này nhé con đực rực rỡ nổi bật là để thu hút con cái. Con cái xấu xí úi sùi là để ẩn náu giấu kín cái bụng trứng để duy trì giống nòi.

Hồi lâu bạn hỏi có đúng thế không. Tại sao con người thì ngược lại. Mình nói con người chỉ là một phần bé nhỏ của tự nhiên thôi. Cái đẹp của sự sinh tồn là cái đẹp bảo tồn nòi giống. Không bảo tồn được nòi giống tức là tự nhiên đào thải. Con đực nào vạm vỡ rực rỡ nhất sẽ được chọn. Con cái nào giòn giã mắn đẻ ngụy trang tốt sẽ lưu truyền được nòi giống.

Bạn cãi con người đâu phải thế. Các cô gái xinh đẹp bao giờ cũng là lựa chọn số một của phái mạnh. Mình nói quan hệ nam nữ ngoài quan hệ truyền giống còn quan hệ giải trí. Nếu phái nữ phô bày sự xinh đẹp rực rỡ thì thiên chức truyền giống sẽ suy giảm. Khi quan hệ giải trí được tôn vinh thì giống nòi sẽ tuyệt chủng.

23.6.2023

Hoa hồng

Vừa bước ra ban công bạn đã hối hả xua đuổi cái gì. Mình hỏi có chuyện gì thế. Bạn bảo anh ra đây. Mình bước ra. Bạn nói anh nhìn xem sáng nay mấy bông hồng chúm chím đẹp là thế. Cánh đỏ tươi. Hương ngào ngạt. Thế mà lũ khốn ong bướm phá tan tác cả rồi.

Quả là thế. Tranh nhau hút mật nên lũ ong bướm đã làm những bông hồng đẹp thành ra cánh thì xô lệch cánh thì rơi rụng tả tơi. Thế này còn gì là hoa hồng quý phái nữa.

Thấy mình cười cười. Bạn hỏi anh cười gì chứ. Mình nói hoa hồng khoe sắc tỏa hương là để gọi mời ong bướm. Hoa đẹp hoa thơm là để dụ dỗ ong bướm đâu phải vì mình. Bạn bảo thế là sao. Mình nói ong bướm giúp hoa thụ phấn kết trái bảo tồn dòng giống hoa hồng. Ong bướm là ân nhân của hoa hồng đấy.

Bạn cãi mình mất công trồng cây là để ngắm hoa đẹp. Mình nói đó là mục đích của mình. Cây hồng nở hoa là vì mục đích của cây chứ đâu phải vì mình.

18. 6. 2023

Hoa sen

Sau khi ăn sáng bọn mình ra quán quen bên hồ Quan Nhân uống trà. Buổi sáng làng giữa phố yên bình một cách hoang đường. Hồ bán nguyệt cổ kính trước cửa đình đang mùa sen nở. Che kín mặt hồ là những lá sen to xanh mướt. Những bông sen hồng tươi thắm rung rinh khoe sắc trong nắng mai. Không gian sực nức hương sen. 

Bạn bảo anh thấy chưa hoa sen mọc lên từ bùn mà tươi thắm hương thơm tinh khiết không hề hôi tanh mùi bùn nhá. Mình bảo hoa sen cũng chỉ là bùn nở hoa thôi. Bạn bảo sao lại bảo hoa sen là bùn chứ. Từ bùn đen tanh hôi mà vươn lên thành bông hoa thánh thiện thì mới thần kỳ.

Mình bảo bí mật là ở chỗ sen sống dưới đáy bùn nhưng lại nở hoa trên mặt nước. Ở nơi nắng gió hương sắc của sen sẽ quyến rũ ong bướm giúp hoa thụ phấn kết hạt. Nghe đến đó bạn cười thích chí và nói em biết rồi. Mình hỏi biết gì nào. Bạn bảo anh sẽ bảo hoa sen chỉ là bộ phận sinh dục của cây sen chứ gì. Mình chỉ biết cười.

10. 9. 2024

(Rút từ tập Phù du, tùy văn của Nguyễn Linh Khiếu, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội, 2026)